Kinh tế 2 tháng đầu năm: Phục hồi mở rộng nhưng rủi ro cấu trúc đang tích tụ

Ảnh minh họa.

Hai tháng đầu năm, phục hồi đang hiện hữu, nhưng nền tảng của tăng trưởng vẫn chưa thực sự vững chắc khi nhiều động lực cốt lõi chưa được củng cố. Nếu các ràng buộc cấu trúc tiếp tục kéo dài, đà phục hồi hiện nay có thể sớm chạm trần, thu hẹp dư địa chính sách trong các quý tới.

SẢN XUẤT CÔNG NGHIỆP PHỤC HỒI

Chỉ số sản xuất toàn ngành công nghiệp 2 tháng đầu năm 2026 tăng 10,4%, cao hơn 2,9 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm 2025, trong đó công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 11,5%, cùng kỳ năm trước tăng 9,1%. Chỉ số Nhà quản trị mua hàng (PMI) tháng 2 đạt 54,3 điểm - tháng thứ tám liên tiếp trên ngưỡng 50 điểm, phản ánh hoạt động sản xuất tiếp tục mở rộng. Sản lượng và đơn hàng mới tăng giúp niềm tin kinh doanh đạt mức cao nhất trong 41 tháng.

Tuy nhiên, các doanh nghiệp ghi nhận chi phí đầu vào tăng nhanh nhất kể từ giữa năm 2022. Áp lực này đến từ giá nguyên, vật liệu, đặc biệt là giá năng lượng trong bối cảnh eo biển Hormuz bị phong tỏa, khiến giá dầu thế giới tăng mạnh. Nếu giá dầu tiếp tục neo ở mức cao, áp lực chi phí đẩy sẽ lan rộng sang vận tải, logistics và hàng tiêu dùng, đẩy mặt bằng giá lên cao hơn trong các tháng tới.

Chỉ số CPI bình quân 2 tháng đầu năm 2026 tăng 2,94% so với cùng kỳ năm trước, thấp hơn nhiều so với mức lạm phát mục tiêu, nhưng áp lực chi phí đầu vào và giá năng lượng đang tích tụ đủ lớn để biến rủi ro lạm phát thành thách thức trong những tháng tới. Động lực sản xuất đang cải thiện rõ nét, nhưng áp lực chi phí đang quay trở lại.

SỐ DOANH NGHIỆP TĂNG MẠNH, NĂNG LỰC SẢN XUẤT CÒN HẠN CHẾ

Hai tháng đầu năm 2026, cả nước có gần 35,5 nghìn doanh nghiệp thành lập mới, tăng 70,7% so với cùng kỳ năm trước. Vốn đăng ký tăng 36,1%, tuy vậy vốn đăng ký bình quân một doanh nghiệp chỉ đạt 8,8 tỷ đồng, giảm 20,3% so với cùng kỳ năm 2025.

Cấu trúc doanh nghiệp thành lập mới cho thấy một thực tế đáng lưu ý: trong số 35,5 nghìn doanh nghiệp thành lập mới, có tới 26,8 nghìn doanh nghiệp thuộc khu vực dịch vụ, chiếm 75,6%. Đáng chú ý hơn, 65,6% trong số này tập trung vào bán buôn, bán lẻ, sửa chữa ô tô xe máy và lưu trú ăn uống. Điều này đồng nghĩa năng lực sản xuất mới không tăng tương ứng; phần lớn sự gia tăng doanh nghiệp phục vụ khâu phân phối và tiêu dùng cuối cùng.

Trong khi đó, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng chỉ tăng 4,5% - mức tăng thấp nhất trong 4 năm gần đây, thấp hơn 1,7 điểm phần trăm so với mức tăng cùng kỳ của năm 2025 và thấp hơn 0,8 điểm phần trăm của năm 2024. Như vậy, doanh nghiệp dịch vụ tăng mạnh trong bối cảnh sức mua của hộ gia đình cải thiện yếu nhất trong 4 năm gần đây. Điều này đặt ra câu hỏi về tính bền vững của làn sóng doanh nghiệp gia nhập thị trường hiện nay. Đồng thời, khi khu vực dịch vụ mở rộng trong lúc sức mua yếu đi, rủi ro dư thừa công suất thương mại là điều không thể xem nhẹ.

Ở chiều ngược lại, số doanh nghiệp rút khỏi thị trường vẫn rất lớn, với 58,5 nghìn tạm ngừng kinh doanh, hơn 10,6 nghìn chờ giải thể, gần 7,9 nghìn đã hoàn tất giải thể. Bình quân mỗi tháng có 38,5 nghìn doanh nghiệp rút khỏi thị trường. Tổng số doanh nghiệp gia nhập chỉ bằng 83,7% số rút khỏi thị trường.

Số doanh nghiệp tăng nhanh nhưng năng lực sản xuất của khu vực doanh nghiệp trong nước chưa cải thiện tương xứng.

CÁN CÂN THƯƠNG MẠI ĐẢO CHIỀU

Hai tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa đạt 155,7 tỷ USD, tăng 22,2% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt 76,36 tỷ USD, tăng 18,3%, nhập khẩu đạt 79,34 tỷ USD tăng 26,3%. Nền kinh tế nhập siêu 2,98 tỷ USD, cùng kỳ năm 2025 xuất siêu 1,47 tỷ USD.

Điểm đáng lưu ý là cơ cấu xuất khẩu tiếp tục cho thấy sự phụ thuộc lớn vào khu vực FDI. Trong tổng kim ngạch xuất khẩu 76,36 tỷ USD, khu vực trong nước chỉ đạt 15,96 tỷ USD, chiếm 20,9%, giảm 12% so với cùng kỳ năm 2025; trong khi đó, khu vực FDI chiếm tới 79,1% tổng kim ngạch xuất khẩu, tăng 30,1%.

Riêng nhóm máy tính, linh kiện đạt kim ngạch 17,69 tỷ USD, chiếm 23,16% tổng kim ngạch xuất khẩu, tăng tới 40,9% so với cùng kỳ năm trước. Điều này phản ánh tăng trưởng xuất khẩu tiếp tục được dẫn dắt và phụ thuộc bởi một số ngành công nghệ cao, nhưng mức độ lan tỏa sang khu vực doanh nghiệp trong nước còn hạn chế.

Xuất khẩu tăng mạnh nhưng động lực vẫn nằm ngoài khu vực doanh nghiệp trong nước; năng lực xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước tiếp tục suy yếu tương đối so với khu vực FDI, tăng trưởng xuất khẩu thiếu tính tự chủ và lan tỏa.

Sự đảo chiều cán cân thương mại hàng hóa quốc tế trong bối cảnh nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu cũng đặt ra yêu cầu theo dõi sát áp lực cán cân thanh toán và tỷ giá trong thời gian tới. Đà phục hồi thương mại hàng hóa quốc tế song hành với nhập siêu quay trở lại.

VỐN FDI DUY TRÌ ĐÀ GIẢI NGÂN

Trong hai tháng đầu năm 2026, dòng vốn FDI có 620 dự án cấp mới với tổng số vốn đăng ký 3,54 tỷ USD, tăng 20,2% về số dự án và 61,5% về vốn đăng ký. Tuy nhiên vốn điều chỉnh giảm 52,3%, phản ánh xu hướng thận trọng trong mở rộng quy mô của các dự án hiện có.

Điểm sáng rõ nhất là vốn FDI thực hiện đạt 3,21 tỷ USD, tăng 8,8%, là mức cao nhất của 2 tháng đầu năm trong 5 năm qua. Đây là tín hiệu tích cực cho thấy dòng vốn không chỉ dừng ở cam kết, mà đang được giải ngân thực chất.

Vốn đầu tư công thực hiện trong hai tháng đầu năm đạt 83,5 nghìn tỷ đồng, bằng 9,4% kế hoạch năm, tăng 11,5% so với cùng kỳ năm trước. Mức tăng này phản ánh nỗ lực thúc đẩy giải ngân nhưng tiến độ chưa đủ để tạo hiệu ứng kích thích lan tỏa mạnh trong bối cảnh cầu tiêu dùng trong nước còn yếu.

Dòng vốn FDI đang là điểm tựa tăng trưởng, nhưng nếu đầu tư công không tăng tốc thực chất, hiệu quả thì động lực nội sinh sẽ tiếp tục lép vế trước khu vực FDI. Thu hút FDI là chiến lược đúng, nhưng nếu khu vực doanh nghiệp trong nước không đủ sức tham gia sâu vào chuỗi giá trị, nền kinh tế sẽ chỉ là nơi đặt nhà máy, chứ chưa phải là nơi tạo ra giá trị.

NGUY CƠ “BẪY” PHỤ THUỘC FDI

Đáng chú ý, bức tranh xuất khẩu hai tháng đầu năm tiếp tục cho thấy vai trò áp đảo của khu vực có vốn đầu tư nước ngoài. Trong khi kim ngạch xuất khẩu của khu vực FDI tăng mạnh, chiếm 79,1% tổng kim ngạch xuất khẩu của toàn nền kinh tế, thì khu vực doanh nghiệp trong nước lại suy giảm.

Sự lệch pha này làm xuất hiện nguy cơ hình thành một “cấu trúc hai tầng” trong nền kinh tế: khu vực FDI đóng vai trò động lực tăng trưởng và dẫn dắt xuất khẩu, trong khi khu vực doanh nghiệp trong nước chủ yếu tham gia ở các khâu giá trị gia tăng thấp và phục vụ thị trường trong nước. Khi liên kết giữa hai khu vực chưa đủ mạnh, phần giá trị gia tăng giữ lại trong nền kinh tế rất hạn chế.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu biến động nhanh với các tập đoàn đa quốc gia có xu hướng dịch chuyển sản xuất theo chu kỳ công nghệ và chiến lược địa chính trị, sự phụ thuộc quá lớn vào khu vực FDI có thể làm gia tăng tính dễ bị tổn thương của nền kinh tế. Chỉ cần một sự điều chỉnh chiến lược của các tập đoàn lớn hoặc biến động thương mại quốc tế, tăng trưởng xuất khẩu và sản xuất công nghiệp trong nước có thể chịu tác động đáng kể.

Nếu không nhanh chóng nâng cấp năng lực doanh nghiệp trong nước và thúc đẩy liên kết sản xuất, nền kinh tế có thể rơi vào trạng thái tăng trưởng dựa nhiều vào năng lực sản xuất bên ngoài nhưng giá trị gia tăng giữ lại trong nước hạn chế. Thu hút FDI là cần thiết, nhưng năng lực nội sinh của doanh nghiệp trong nước mới là yếu tố quyết định độ bền vững của tăng trưởng.

Vì vậy, bài toán đặt ra là phải nâng chất lượng dòng vốn FDI, tăng cường khả năng lan tỏa sang khu vực doanh nghiệp trong nước. Điều này đòi hỏi chính sách phải tập trung vào phát triển công nghiệp hỗ trợ, thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị, nâng cao năng lực công nghệ của doanh nghiệp trong nước để tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất toàn cầu.

Tăng trưởng dựa nhiều vào FDI có thể tạo ra những con số ấn tượng trong ngắn hạn, nhưng sẽ khó bền vững nếu doanh nghiệp trong nước không lớn lên cùng dòng vốn đó.

TIỀU DÙNG TRONG NƯỚC PHỤC HỒI CHẬM

Tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng hai tháng đầu năm 2026 đạt 1.236,6 nghìn tỷ đồng, tăng 4,5% so với cùng kỳ năm trước, thấp hơn đáng kể so với mức tăng 6,2% của năm 2025 và 5,3% của năm 2024, đặt trong bối cảnh trong 2 tháng đầu năm nay có 4,7 triệu lượt khách quốc tế, tăng 18,1%, đến tiêu dùng tại thị trường Việt Nam.

Diễn biến này cho thấy tổng cầu tiêu dùng trong nước vẫn phục hồi chậm, trong khi tiêu dùng đóng vai trò trụ cột quan trọng nhất để bù đắp biến động bất lợi của thương mại hàng hóa quốc tế. Nếu xu hướng này kéo dài, động lực tăng trưởng dựa vào cầu trong nước sẽ suy yếu.

Nếu cầu tiêu dùng trong nước không được cải thiện, nền kinh tế sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào xuất khẩu và vốn FDI thực hiện trong bối cảnh kinh tế, địa chính trị thế giới biến động khó lường. Khi tiêu dùng cuối cùng trong nước - trụ cột quan trọng, ổn định nhất của tăng trưởng suy yếu, nền kinh tế sẽ dễ bị tổn thương hơn trước cú sốc bên ngoài.

CỦNG CỐ NĂNG LỰC NỘI SINH - ĐIỀU KIỆN ĐỂ TĂNG TRƯỞNG BỀN VỮNG

Bức tranh kinh tế hai tháng đầu năm 2026 cho thấy nền kinh tế vẫn trên đà phục hồi tích cực với sản xuất công nghiệp mở rộng, chỉ số PMI duy trì ở vùng tăng trưởng và dòng vốn FDI thực hiện tiếp tục tăng. Tuy nhiên, phía sau những tín hiệu tích cực đó, một số hạn chế về cấu trúc của nền kinh tế cũng đang dần lộ rõ.

Trước hết, sức khỏe của khu vực doanh nghiệp trong nước chưa thực sự cải thiện bền vững khi số doanh nghiệp rút khỏi thị trường còn lớn và phần lớn doanh nghiệp thành lập mới tập trung ở các lĩnh vực dịch vụ phục vụ tiêu dùng. Bên cạnh đó, cấu trúc tăng trưởng tiếp tục dựa nhiều vào khu vực FDI và các ngành xuất khẩu chủ lực, trong khi khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị của doanh nghiệp trong nước còn hạn chế. Điều này làm gia tăng nguy cơ phụ thuộc vào các động lực tăng trưởng bên ngoài.

Trong khi đó, áp lực chi phí đầu vào gia tăng cùng với biến động giá năng lượng toàn cầu đang đặt ra thách thức mới đối với ổn định vĩ mô, khiến dư địa điều hành chính sách trong thời gian tới có thể bị thu hẹp. Những tín hiệu này cho thấy bài toán của điều hành kinh tế trong giai đoạn tới không chỉ là duy trì đà tăng trưởng, mà quan trọng hơn là củng cố năng lực nội sinh của nền kinh tế.

Chỉ khi khu vực doanh nghiệp trong nước thực sự lớn lên và tham gia sâu vào chuỗi giá trị sản xuất, tăng trưởng mới không còn phụ thuộc vào các động lực bên ngoài, nền kinh tế mới có đủ dư địa để phát triển bền vững trong một môi trường toàn cầu ngày càng biến động. Tăng trưởng chỉ thực sự bền vững khi khu vực trong nước đủ mạnh để dẫn dắt nền kinh tế.

---

(*) Nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Cục Thống kê, Bộ Tài chính)

Nội dung bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 10-2026 phát hành ngày 09/3/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây:

Link: https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-10-2026.html

TS. Nguyễn Bích Lâm*