Kinh tế thế giới và Việt Nam trong năm 2025: Ảnh hưởng của thuế quan và bài học cho năm 2026

Kinh tế thế giới đã trải qua cú sốc thuế quan lớn nhất trong gần một thế kỷ vừa qua, gây ra tình trạng hoang mang vì chính sách kinh tế của Mỹ bất ổn, thay đổi bất chợt. Trong tháng 4-2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố đánh thuế đối ứng từ 15-40% trở lên đối với hầu hết các nước trên thế giới. Bên cạnh mức thuế cao đánh lên các mặt hàng cụ thể như thép và ô tô, mức thuế trung bình với mọi mặt hàng nhập khẩu vào Mỹ tăng lên tới 28% ở thời điểm tháng 4 so với mức 2,2% từ đầu năm.

Để so sánh, Luật Thuế quan Smoot-Hawley năm 1930 của Mỹ tăng thuế suất nhập khẩu lên tới 60% đã góp phần gây ra cuộc đại khủng hoảng trong những năm sau đó. Trong tháng 4-2025, thị trường tài chính chao đảo; doanh nghiệp lo lắng lạm phát tăng và giao dịch buôn bán giảm, dự báo tăng trưởng kinh tế toàn cầu giảm xuống còn 2,3%.

Phản ứng tiêu cực này cùng với hàng loạt cuộc thương lượng song phương giữa Mỹ và các nước khác đã dẫn tới việc Tổng thống Donald Trump giảm mức thuế đối ứng, phần lớn còn khoảng 15-20%, trừ vài trường hợp đặc biệt. Mức thuế trung bình trên hàng nhập khẩu vào Mỹ hiện nay là 16,8%, tuy cao hơn trước nhưng các doanh nghiệp quốc tế cho là có thể ứng phó được, vì thuế quan trên thương mại giữa các nước khác ngoài Mỹ (chiếm 85% tổng kim ngạch thương mại thế giới) nói chung không thay đổi.

Việc Mỹ công bố đánh thuế đối ứng rất cao hồi tháng 4 đã thúc đẩy nhiều doanh nghiệp tranh thủ đặt mua hàng sớm để tránh bị thuế suất cao, góp phần tăng kim ngạch thương mại thế giới khoảng 7% so với năm 2024, cao hơn dự báo. Lạm phát hàng tiêu dùng có tăng, nhưng tương đối chậm vì doanh nghiệp nhập khẩu chịu trả phần lớn thuế và không tăng giá đối với người tiêu dùng vì sợ bị cạnh tranh mất thị phần. Tuy nhiên đến cuối năm thì doanh nghiệp đã bắt đầu tăng giá hàng tiêu thụ. Nói chung tình hình kinh tế có sự cải thiện vào cuối năm so với dự báo hồi tháng 4: dự báo tăng trưởng của kinh tế thế giới được nâng lên 3,2%. Tuy nhiên, tác động tiêu cực của thuế quan cao sẽ hiện rõ hơn trong năm 2026; thách thức tính bền vững của các nền kinh tế, nhất là các nước dựa quá nhiều vào ngoại thương và tăng trưởng kinh tế không cân bằng. Theo dự báo gần đây nhất của OECD, kinh tế toàn cầu sẽ tăng chậm hơn, khoảng 2,9% trong năm tới.

Cần đánh giá sự tăng trưởng của các nền kinh tế lớn trong năm 2025 để rút kinh nghiệm ứng phó với tình hình bất ổn định trong năm 2026.

Mỹ

Tuy đơn phương tăng thuế quan, xuất khẩu của Mỹ cũng đã tăng 6,6% so với cùng kỳ năm trước, lên mức 1.600 tỉ đô la trong ba quí đầu năm 2025; trong khi, nhập khẩu tăng 8,3%, đạt 2.600 tỉ đô la. Do đó, nhập siêu tăng 12,3% lên tới gần 1.000 tỉ đô la. Tuy việc tăng nhập siêu lớn như vậy đã giảm một phần tăng trưởng GDP, nhưng GDP trong năm 2025 vẫn tăng 2% - chủ yếu nhờ việc tăng đầu tư của các doanh nghiệp công nghệ cao trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI). Đầu tư vào AI, nhất là xây dựng các trung tâm dữ liệu (data centers), đã đóng góp một nửa vào mức tăng trưởng GDP trong năm 2025. Việc phụ thuộc vào đầu tư AI làm cho nền kinh tế Mỹ có nguy cơ giảm tăng trưởng trong năm 2026 khi mức đầu tư vào AI có nhiều khả năng tăng chậm lại.

Trung Quốc

Trung Quốc đã đối phó với thuế quan của Mỹ - hiện trung bình là 47,5% so với mức thuế Trung Quốc đánh lên hàng Mỹ khoảng 13% - bằng chiến lược đổi hướng thương mại sang các đối tác khác, chủ yếu là các nước đang phát triển (các nước này hiện đã chiếm hơn nửa kim ngạch thương mại của Trung Quốc). Trong 11 tháng đầu năm 2025, Trung Quốc đã tăng xuất khẩu 5,4%, đồng thời giảm nhập khẩu 0,6%, nhờ vậy tăng xuất siêu 22% lên mức kỷ lục 1.100 tỉ đô la. Tăng xuất siêu cao như thế đã đóng góp khoảng 25% vào mức tăng trưởng GDP của Trung Quốc (khoảng 5% trong năm nay). Tuy nhiên, tổng cầu trong nước yếu: mức tiêu dùng của tư nhân bị chững lại vì khủng hoảng bảng cân đối tài chính của hộ gia đình do tình trạng suy thoái trong lĩnh vực bất động sản từ vài năm qua; và đầu tư bị giảm vì tình trạng sản xuất thừa (over-capacity) làm giảm phát giá cả và lợi nhuận.

Chiến lược tăng trưởng dựa vào xuất siêu của Trung Quốc không bền vững vì các đối tác, cụ thể như EU, sẽ có biện pháp bảo hộ ngành công nghiệp của họ, chống lại việc hàng Trung Quốc chiếm thị phần.

Liên minh châu Âu (EU)

Trong ba quí đầu năm 2025, xuất khẩu của EU sang các đối tác ngoài EU đã tăng 3%, lên 1.987 tỉ euro, nhập khẩu tăng 3,6 % lên 1.882 tỉ euro, làm xuất siêu giảm 8% xuống còn 104 tỉ euro. Dù xuất siêu giảm ảnh hưởng tiêu cực đến GDP, nhưng EU vẫn giữ mức tăng trưởng 1,4% trong năm nay - nhờ thị trường lao động ổn định hỗ trợ tiêu dùng của người dân, đầu tư vào thiết bị tăng do điều kiện tài chính thuận lợi và các chính sách yểm trợ sức cầu của EU, nhất là trong lĩnh vực chi tiêu quốc phòng. Tuy nhiên nếu tình hình thương mại quốc tế xấu thêm trong năm 2026, EU sẽ bị tác động tiêu cực nhiều hơn vì bị siết giữa hai gọng kìm bảo hộ mậu dịch của Mỹ và cạnh tranh của hàng giá rẻ từ Trung Quốc.

Ấn Độ

Tuy chịu mức thuế đối ứng tương đối cao (50% - cao hơn Trung Quốc), Ấn Độ đã tăng xuất khẩu (2,6% lên 292 tỉ đô la Mỹ trong tám tháng đầu năm tài chính 2025 - bắt đầu từ tháng 4) và tăng nhập khẩu (5,6% lên 515 tỉ đô la Mỹ). Như vậy, nhập siêu tăng lên 223 tỉ đô la Mỹ. Nhưng kinh tế Ấn Độ vẫn tiếp tục tăng trưởng mạnh, ước tính cao hơn 7% trong năm nay - chủ yếu do tiêu dùng tư nhân và đầu tư tăng, nhờ chính sách tài chính như giảm thuế tiêu dùng và cải cách kinh tế như giảm bớt luật lệ nặng nề, đặc biệt là trong thị trường lao động và lĩnh vực tài chính.

Nhờ dựa vào cải cách kinh tế để thúc đẩy các động lực trong nước, viễn ảnh kinh tế Ấn Độ tương đối ổn định và bền vững hơn so với các nước phụ thuộc nhiều vào ngoại thương.

Việt Nam

Trong tình hình kinh tế thế giới khó khăn và phức tạp, Việt Nam vẫn tiếp tục tăng trưởng kinh tế nhanh. Theo báo cáo Economic Outlook (ngày 2-12-2025) của OECD, GDP của Việt Nam tăng 8,2% trong 10 tháng đầu năm 2025 so với cùng kỳ năm trước, như vậy có khả năng tăng 8% hay hơn thế cho cả năm.

Theo OECD, tiêu dùng tư nhân đóng góp khoảng 50% vào tăng trưởng GDP; đầu tư vào tài sản cố định đóng góp khoảng 35%. Sự bền vững của hai động lực trong nước này đã giúp Việt Nam ứng phó với các biện pháp thuế quan và bảo hộ của Mỹ.

Tiêu dùng tư nhân tiếp tục tăng do tỷ lệ thất nghiệp thấp (2,2%), lương công nhân tăng (khoảng 7,7%), và các biện pháp hỗ trợ của Chính phủ như giảm thuế giá trị gia tăng từ 10% xuống 8% (từ ngày 1-7-2025 đến 31-12-2026). Đầu tư tăng do Chính phủ thúc đẩy giải ngân cho nhiều dự án cơ sở hạ tầng lớn. Ngoài ra, đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) cũng tăng, đạt 23,6 tỉ đô la Mỹ trong 11 tháng đầu năm. Nói chung, tình hình tài chính thuận lợi với tín dụng ngân hàng tăng nhanh: tỷ lệ tín dụng/GDP tăng từ 134% năm trước lên 146% trong năm 2025. Tuy nhiên, đây là mức cao so với tỷ lệ trung bình trên thế giới là 72%, có thể gây nguy cơ tăng lạm phát và khủng hoảng nợ.

Nhiều người chú ý đến việc Việt Nam đã tăng kim ngạch xuất nhập khẩu lên 840 tỉ đô la trong 11 tháng đầu năm - như thế có thể vượt mức 900 tỉ đô la cho cả năm. Một thành tích mới! Tuy nhiên, nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu nên xuất siêu chỉ còn 20,5 tỉ đô la Mỹ, giảm một ít so với cùng kỳ năm trước. Giảm xuất siêu thì giảm tăng trưởng GDP. Đáng chú ý hơn là Việt Nam vẫn tiếp tục mô hình tăng trưởng cũ: tăng mạnh xuất khẩu sang Mỹ 22,5% trong 11 tháng đầu năm (so với mức tăng 15% sang các nước khác), nâng kim ngạch xuất siêu với Mỹ lên 121,6 tỉ đô la Mỹ (cao hơn cùng kỳ năm trước); và tăng nhập khẩu từ Trung Quốc, nâng nhập siêu với Trung Quốc lên 104,3 tỉ đô la Mỹ (cao hơn cùng kỳ năm trước). Việc Việt Nam tiếp tục tăng xuất siêu với Mỹ là điểm nhạy cảm với chính quyền của Tổng thống Donald Trump, như thế không loại trừ khả năng Mỹ có biện pháp đối phó như tăng thuế quan (hơn mức hiện nay) và áp dụng chặt chẽ thuế trung chuyển lên hàng nhập từ Trung Quốc.

Nói chung, kinh nghiệm năm 2025 cho thấy duy trì và yểm trợ sức cầu trong nước như tiêu dùng tư nhân và đầu tư - cụ thể vào cơ sở hạ tầng - thay vì dựa quá nhiều vào ngoại thương, thì có thể ổn định sự tăng trưởng kinh tế dù tình hình thương mại thế giới có nhiều biến động bất lợi. Cụ thể hơn, Việt Nam cần chú ý tránh để tỷ lệ tín dụng/GDP tăng quá cao sẽ gây lạm phát và nguy cơ khủng hoảng nợ; cũng như có biện pháp chủ động giảm xuất siêu đối với Mỹ để giảm nguy cơ bị tăng thuế quan.

(*) Kinh tế gia tại Mỹ

Trần Quốc Hùng (*)