Kỳ 1 - Từ nghiên cứu đến nhận diện giá trị Hội An
Nhiều thập niên qua, công tác nghiên cứu đã góp phần nhận diện giá trị và đặt nền tảng bảo tồn đô thị cổ Hội An. Nhưng một di sản vẫn đang vận động cùng đời sống cư dân luôn đặt ra những câu hỏi tiếp nối: cần hiểu thêm điều gì về quá khứ, về những biến đổi hôm nay và mối liên hệ giữa phố cổ với cả vùng đất đã nuôi dưỡng thương cảng? Tìm lời giải cũng là tìm căn cứ để lựa chọn cách bảo tồn và phát triển phù hợp.
Khảo cổ, tư liệu lịch sử và các cuộc điều tra di sản đã từng bước làm rõ quá trình hình thành, phát triển của Hội An. Những kết quả ấy tạo nên nền tảng để nhận diện giá trị đô thị cổ, đồng thời cho thấy việc hiểu một vùng đất cần được tiếp nối qua nhiều thế hệ nghiên cứu.
Nghiên cứu khoa học về Hội An từ góc nhìn tổng quan
Từ địa bạ làng xã, châu bản triều Nguyễn đến văn bia, sắc phong và những văn bản lưu giữ trong gia đình, dòng họ, lịch sử Hội An còn được nhận diện qua nhiều nguồn tư liệu nằm ngoài các công trình kiến trúc. Báo cáo của Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An (Trung tâm BTDSVHTG Hội An) cho thấy việc sưu tầm, sao chụp và nghiên cứu những tài liệu này đã mở rộng căn cứ để tìm hiểu nghề nghiệp, tổ chức làng xã, hoạt động thương mại và đời sống tín ngưỡng của cư dân.

Phố cổ Hội An. Ảnh: Vũ Trọng Phan
Theo Trung tâm, từ năm 2016, bên cạnh việc tìm kiếm văn bản tại Hội An, đơn vị còn mở rộng sưu tầm ở các địa phương phụ cận như Đại Lộc, Nông Sơn, Điện Bàn; phối hợp với các trung tâm lưu trữ quốc gia và cơ quan nghiên cứu để trích lọc, sao chụp tư liệu. Địa bạ các làng xã Hội An, Quảng Nam tỉnh tạp biên, Châu bản triều Nguyễn, thần tích, thần sắc… được đưa vào nguồn tài liệu phục vụ nghiên cứu. Cách làm ấy cho phép đối chiếu dấu vết còn lại ở địa phương với những ghi chép được lưu giữ trong các kho tư liệu.
Nguồn tư liệu được tích lũy còn được chỉnh lý, công bố qua bộ sách Di sản Hán Nôm Hội An, với các tập về văn bia, tư liệu dòng họ Nguyễn Tường, xã Minh Hương, hoành phi và liễn đối, văn bản trong gia đình, dòng họ, sắc phong. Những công trình, tập sách chuyên đề như: Hội An qua Châu bản triều Nguyễn; Làng xã ở Hội An qua tư liệu Địa bạ triều Nguyễn và Quảng Nam xã chí,... bổ sung những cách tiếp cận cụ thể đối với lịch sử vùng đất. Từ một văn bản riêng lẻ, việc nghiên cứu có thể lần theo quan hệ giữa con người, địa danh và các thiết chế đã góp phần hình thành đô thị.

Công tác nghiên cứu, lập hồ sơ khoa học là cơ sở cho việc tu bổ các di tích tại Đô thị cổ Hội An. Ảnh tư liệu tu bổ di tích Chùa Cầu
Ở lĩnh vực tu bổ, kết quả khảo sát và xử lý tư liệu cũng cần được ghi lại để có thể kiểm tra, kế thừa. Theo báo cáo của Trung tâm, các ấn phẩm Tu bổ di tích Tam quan chùa Bà Mụ và nhà Quân Thắng, Tu bổ di tích Chùa Cầu đã hệ thống hóa tư liệu, quy trình và cơ sở khoa học của công việc bảo tồn. Việc công bố này giúp kinh nghiệm từ từng công trình trở thành tài liệu phục vụ chuyên môn, đồng thời tạo điều kiện để cộng đồng hiểu căn cứ của những can thiệp vào di tích.
Từ các cuộc khảo sát, khai quật đến hội thảo và chuyên khảo, nghiên cứu về Hội An dần hình thành một hệ thống tư liệu giúp đối chiếu, giải thích các lớp lịch sử của đô thị. Sự phối hợp giữa cơ quan bảo tồn, các trường đại học, viện nghiên cứu và chuyên gia trong, ngoài nước góp phần làm rõ những vấn đề còn tồn nghi, đồng thời bổ sung căn cứ cho việc tu bổ và phát huy giá trị di tích.
Những kết quả được tích lũy
Trong hơn 40 năm qua, Trung tâm BTDSVHTG Hội An đã chủ trì và phối hợp triển khai nhiều đề tài, dự án, chương trình nghiên cứu về lịch sử dân cư, hoạt động thương mại, văn nghệ dân gian, kiến trúc, làng nghề, lễ hội, tôn giáo, Hán Nôm, khảo cổ (về văn hóa Sa Huỳnh, thời kỳ Champa, khu phố Nhật)… với tần suất ngày càng dày hơn và mang lại nhiều kết quả.
Kết quả của quá trình ấy được thể hiện qua hồ sơ di tích, hiện vật và tư liệu đã được thu thập, chỉnh lý. Đây là nguồn căn cứ để cơ quan bảo tồn nhận diện đặc điểm từng loại di sản và lựa chọn cách quản lý, tu bổ phù hợp.

Công tác nghiên cứu, xây dựng hồ sơ khoa học góp phần để Lễ hội Nguyên tiêu ở Hội An được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2023
Đi sâu vào từng đối tượng, báo cáo của Trung tâm ghi nhận những chương trình khảo sát về đồ án trang trí trên gỗ trong các di tích loại đặc biệt và loại I ở khu phố cổ, kỹ thuật lợp mái ngói âm dương, tri thức dân gian về phòng, chữa bệnh, ngữ văn dân gian… Những đề tài này cho thấy phạm vi nhận diện di sản được mở đến kỹ thuật, kinh nghiệm và các hình thức biểu đạt của cư dân. Hiểu đặc điểm của một cấu kiện hay một cách thực hành là điều kiện để cân nhắc việc gìn giữ, phục hồi đúng với đối tượng.
Với di tích kiến trúc, hồ sơ nghiên cứu được kết nối với những căn cứ quản lý cụ thể. Theo báo cáo tại tọa đàm, việc lập lý lịch di tích được triển khai cùng hồ sơ khoanh vùng bảo vệ, trích lục bản đồ, dựng bia giới thiệu và cắm mốc khu vực bảo vệ. Tư liệu về lịch sử, giá trị công trình vì thế có thể được sử dụng để xác định đối tượng và phạm vi cần gìn giữ, làm cơ sở cho việc theo dõi, quản lý từng di tích.
Công tác bảo tàng lại mở thêm cách nhận diện lịch sử Hội An qua hiện vật và ký ức. Báo cáo của Trung tâm cho biết việc sưu tầm đã được triển khai với tư liệu ảnh, ký ức dân gian và tài liệu tại các cơ quan lưu trữ, thư viện. Những bảo tàng chuyên đề về văn hóa Sa Huỳnh, gốm sứ mậu dịch, văn hóa dân gian, nghề y truyền thống hay thổ sản tạo điều kiện tìm hiểu các phương diện khác nhau của vùng đất. Giá trị của nguồn sưu tập nằm ở khả năng đặt hiện vật vào quan hệ với đời sống đã tạo ra và sử dụng chúng.
Bên cạnh đó, Trung tâm đã tổ chức gần 70 đợt điều tra, khảo sát, nghiên cứu, kiểm kê nhận diện các loại hình DSVH phi vật thể trên địa bàn Hội An góp phần nhận diện giá trị đặc trưng đối với từng loại DSVH phi vật thể, đánh giá hiện trạng các di sản này để xác định nguy cơ mai một, khả năng phát huy; đề xuất hướng bảo tồn, phát huy di sản văn hóa nói chung và đối với từng di sản văn hóa cụ thể nói riêng gắn với phát triển du lịch bền vững ở Cù Lao Chàm, Cẩm Kim, Thanh Hà.

Hiện vật khảo cổ và tư liệu trưng bày tại các bảo tàng chuyên đề góp phần làm rõ những lớp lịch sử Hội An
Việc nhận diện di sản phi vật thể cũng cần đi vào những lớp ký ức và kinh nghiệm chưa được tìm hiểu đầy đủ. Trong tham luận tại tọa đàm “Công tác nghiên cứu khoa học về Đô thị cổ Hội An trong bối cảnh hiện nay” do Trung tâm BTDSVHTG Hội An tổ chức mới đây, nhà nghiên cứu Trần Văn An đề xuất chú trọng nghề buôn qua tư liệu dân gian và thành văn, ký ức và nếp sống trong những ngôi nhà cổ, văn hóa ẩm thực, vai trò của nghề thủ công trong định vị bản sắc và khơi nguồn sáng tạo. Đây là những hướng nghiên cứu cần tiếp tục triển khai, giúp đặt di sản trong quan hệ với người thực hành và môi trường văn hóa của họ.
Khi được chuyển thành nội dung giáo dục, những kết quả nghiên cứu còn giúp thế hệ trẻ tiếp cận lịch sử, văn hóa quê hương một cách có hệ thống. Bộ tài liệu Giáo dục di sản trong học đường dành cho cấp tiểu học và trung học cơ sở tại Hội An là một ví dụ về việc đưa tri thức di sản đến với người học, bồi dưỡng sự hiểu biết và ý thức gìn giữ.
Đối chiếu dấu tích khảo cổ với địa bạ, văn bia và tư liệu dòng họ giúp nhận ra những làng xã, nghề nghiệp và cộng đồng cư dân đã làm nên thương cảng Hội An.
Qua các chương trình điều tra, sưu tầm, nghiên cứu di sản tư liệu Hán Nôm, đã thu thập, sao chụp được hơn 2.000 trang tư liệu gốc, hơn 10.000 trang tư liệu bản sao, 374 bản rập thác bản văn bia, 852 bản in mộc bản, 63 sắc phong...
Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số đang trở thành xu thế tất yếu, Trung tâm đã tích cực đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ vào công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Trung tâm đã xây dựng hồ sơ các dự án Số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu số về di sản văn hóa Hội An và Số hóa vé tham quan Khu phố cổ Hội An.
Việc triển khai các hoạt động này không chỉ góp phần hiện đại hóa công tác quản lý di sản, nâng cao hiệu quả khai thác và phục vụ nhu cầu của người dân và du khách, mà còn tạo nền tảng quan trọng cho việc lưu trữ, bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong môi trường số, hướng đến phát triển bền vững trong thời đại công nghệ hiện nay.
Cùng với hoạt động của Trung tâm, các công trình, chuyên khảo, luận án và bài viết của nhiều viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức quốc tế, nhà nghiên cứu độc lập đã làm phong phú thêm hiểu biết về Hội An. Nguồn tri thức ấy cần tiếp tục được đối chiếu, bổ sung và vận dụng vào từng công việc bảo tồn cụ thể. Nhận diện giá trị di sản vì thế cũng là bước đầu để trả lời câu hỏi cần gìn giữ điều gì và dựa vào đâu để lựa chọn cách gìn giữ.
Những con số từ hồ sơ di sản
Theo báo cáo của Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An về công tác nghiên cứu giai đoạn 1985-2025:
• 15 đợt khai quật, thám sát khảo cổ được phối hợp thực hiện, cùng hàng chục cuộc nghiên cứu, thám sát gắn với các dự án hạ tầng phố cổ. Đến năm 2025, 1.439 di tích đã được lập hồ sơ. Qua quá trình lập hồ sơ và đề nghị xếp hạng, kết quả hiện có 1 di tích cấp quốc gia đặc biệt, 27 di tích cấp Quốc gia,…
• Các bảo tàng lưu giữ 2.337 hiện vật trưng bày và 7.328 hiện vật trong kho; đã lập 5.813 hồ sơ hiện vật (thống kê năm 2025).
• 122 hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể đã được lập; 8 di sản được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
(Còn tiếp)
Nguồn Văn hóa: https://baovanhoa.vn/ky-1-tu-nghien-cuu-den-nhan-dien-gia-tri-hoi-an.html

