Kỳ cuối: Luật Trợ giúp pháp lý sửa đổi Gỡ 'điểm nghẽn' từ cơ sở: Để trợ giúp pháp lý thực sự đến với người dân

Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước phối hợp với UBND xã Đa Phúc tổ chức phiên tòa giả định tại trường THCS Đức Hòa. Ảnh: Thu Ngân

Không chỉ bổ sung đối tượng thụ hưởng, luật mới còn tháo gỡ những bất cập về điều kiện tiếp cận trợ giúp pháp lý, tăng cường trách nhiệm của chính quyền cơ sở và mở rộng nguồn nhân lực tham gia hoạt động trợ giúp pháp lý. Đây được xem là những điều kiện quan trọng để chính sách nhân văn của Nhà nước thực sự đi vào cuộc sống.

Tháo gỡ những bất cập trong xác định người được trợ giúp pháp lý

Một trong những điểm mới được giới chuyên môn đánh giá cao là việc sửa đổi các quy định liên quan đến người được trợ giúp pháp lý.

Giám đốc Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước thành phố Hà Nội Nguyễn Tú Anh cho biết: Trong quá trình triển khai Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, nhiều quy định đã bộc lộ những hạn chế nhất định.

Đại biểu trao đổi và thảo luận tại buổi trợ giúp pháp lý cho người dân trên địa bàn phường Thanh Liệt. Ảnh: Đào Tuyết

Cụ thể: Người khuyết tật, cha đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con của liệt sĩ và người có công nuôi liệt sĩ chỉ được trợ giúp pháp lý khi đáp ứng thêm điều kiện “có khó khăn về tài chính”. Trên thực tế, việc xác định điều kiện này không ít lần phát sinh vướng mắc, ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý của những người vốn thuộc nhóm cần được Nhà nước ưu tiên bảo vệ.

Bên cạnh đó, Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 quy định người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị buộc tội được trợ giúp pháp lý, trong khi người cùng độ tuổi nhưng là bị hại lại phải đáp ứng thêm điều kiện khó khăn về tài chính. Theo các chuyên gia pháp lý, quy định này chưa bảo đảm đầy đủ nguyên tắc bình đẳng trong bảo vệ quyền trẻ em theo các cam kết quốc tế mà Việt Nam tham gia.

Luật sửa đổi đã khắc phục những bất cập trên khi bỏ điều kiện “có khó khăn về tài chính” đối với người khuyết tật và thân nhân liệt sĩ thuộc diện được hưởng chính sách ưu đãi. Đồng thời, mở rộng diện được trợ giúp pháp lý đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi tham gia tố tụng ở nhiều tư cách khác nhau như người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng hoặc người chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng.

Đáng chú ý, luật cũng bổ sung quy định “người được trợ giúp pháp lý khác theo quy định của pháp luật”, tạo cơ sở pháp lý linh hoạt để tiếp tục mở rộng diện thụ hưởng khi phát sinh những nhóm đối tượng cần được bảo vệ trong tương lai.

Theo đánh giá của giới chuyên môn, những sửa đổi này góp phần bảo đảm tốt hơn quyền tiếp cận công lý của công dân, đồng thời thể hiện rõ định hướng lấy con người làm trung tâm trong quá trình hoàn thiện chính sách pháp luật.

Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước phối hợp với UBND xã Đa Phúc tổ chức phiên tòa giả định tại trường THCS Đức Hòa. Ảnh: Thu Ngân

Nâng cao vai trò của chính quyền cơ sở

Một trong những điểm nghẽn được chỉ ra trong thời gian qua là sự thiếu vắng quy định cụ thể về trách nhiệm của chính quyền cấp xã trong công tác trợ giúp pháp lý.

Giám đốc Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước thành phố Hà Nội Nguyễn Tú Anh chia sẻ: Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 chưa quy định rõ trách nhiệm của UBND cấp xã, dẫn đến việc phối hợp triển khai hoạt động trợ giúp pháp lý tại cơ sở nhiều nơi chưa đồng đều, ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận của người dân.

Khắc phục bất cập này, luật sửa đổi đã bổ sung trách nhiệm của UBND cấp xã trong việc phối hợp với Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước triển khai các hoạt động trợ giúp pháp lý trên địa bàn.

Theo các chuyên gia, đây là thay đổi có ý nghĩa thực tiễn rất lớn bởi cấp xã là nơi gần dân nhất, nắm rõ hoàn cảnh của các đối tượng yếu thế, đồng thời là đầu mối tiếp nhận, giải quyết nhiều vụ việc phát sinh từ cơ sở.

Khi chính quyền địa phương tham gia tích cực hơn vào hoạt động trợ giúp pháp lý, người dân sẽ có điều kiện tiếp cận thông tin pháp luật thuận lợi hơn, được hướng dẫn kịp thời khi phát sinh tranh chấp hoặc vướng mắc pháp lý. Điều này không chỉ góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân mà còn hỗ trợ chính quyền cơ sở trong việc hạn chế khiếu kiện kéo dài, giữ gìn ổn định trật tự xã hội và tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước.

Mở rộng nguồn lực cho hoạt động trợ giúp pháp lý

Bên cạnh việc hoàn thiện cơ chế thực hiện, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý cũng tập trung giải quyết bài toán nguồn nhân lực - yếu tố có ý nghĩa quyết định đến chất lượng hoạt động trợ giúp pháp lý.

Cán bộ Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước đưa ra câu hỏi cho các học sinh tại phiên tòa giả định được tổ chức tại Trường THCS Xuân Sơn, phường Tùng Thiện, TP Hà Nội. Ảnh: Thu Ngân

Theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, cộng tác viên trợ giúp pháp lý chủ yếu được bố trí tại các địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn. Điều này khiến nhiều địa phương, trong đó có Hà Nội, gặp khó khăn trong việc huy động đội ngũ chuyên gia pháp luật tham gia hỗ trợ người dân.

Luật sửa đổi đã mở rộng đáng kể phạm vi cộng tác viên trợ giúp pháp lý. Theo đó, nhiều đối tượng có kinh nghiệm chuyên môn sâu trong lĩnh vực tư pháp như trợ giúp viên pháp lý, thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên, chấp hành viên, công chức pháp luật đã nghỉ hưu hoặc thôi việc; viên chức có thời gian công tác pháp luật lâu năm... đều có thể tham gia hoạt động trợ giúp pháp lý nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định.

Giới chuyên gia cho rằng đây là bước đi phù hợp trong bối cảnh nhu cầu trợ giúp pháp lý ngày càng gia tăng, trong khi nguồn nhân lực chuyên trách còn hạn chế.

Việc huy động đội ngũ cán bộ, chuyên gia pháp luật giàu kinh nghiệm không chỉ giúp tăng khả năng bao phủ dịch vụ trợ giúp pháp lý mà còn góp phần nâng cao chất lượng tư vấn, tham gia tố tụng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho người dân.

Có thể thấy, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2026 không chỉ mở rộng phạm vi thụ hưởng mà còn tập trung xử lý những khó khăn phát sinh trong quá trình thực hiện thời gian qua.

Từ việc hoàn thiện quy định về người được trợ giúp pháp lý, nâng cao vai trò của chính quyền cơ sở đến mở rộng nguồn nhân lực tham gia hoạt động trợ giúp pháp lý, những thay đổi này được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng để hệ thống trợ giúp pháp lý vận hành hiệu quả, chuyên nghiệp và gần dân hơn.

Tuy nhiên, để các quy định mới thực sự phát huy tác dụng khi luật có hiệu lực từ ngày 1-1-2027, các chuyên gia cho rằng cần tiếp tục tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật; bố trí nguồn lực phù hợp; nâng cao năng lực đội ngũ thực hiện trợ giúp pháp lý và phát huy vai trò của chính quyền cơ sở trong việc phát hiện, giới thiệu, hỗ trợ người dân tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý.

Khi những “điểm nghẽn” về cơ chế và tổ chức thực hiện từng bước được tháo gỡ, trợ giúp pháp lý sẽ không chỉ dừng lại ở một chính sách nhân văn trên giấy, mà thực sự trở thành công cụ hữu hiệu đưa công lý đến gần hơn với mọi người dân, nhất là các nhóm yếu thế trong xã hội.