Kỷ luật tài khóa thúc đẩy hiệu quả đầu tư, đảm bảo tăng trưởng bền vững

Theo các đại biểu Quốc hội, nhìn lại giai đoạn 2021 - 2025, đầu tư công đã đóng góp quan trọng trong việc ổn định kinh tế vĩ mô và phục hồi tăng trưởng. Nhiều công trình hạ tầng chiến lược đã được triển khai, tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài. Tuy nhiên, một số hạn chế vẫn tồn tại, như giải ngân chậm và khả năng hấp thụ vốn còn hạn chế. Nhiều dự án kéo dài, điều chỉnh nhiều lần, làm giảm hiệu quả đầu tư. Điều này cho thấy vấn đề không phải thiếu vốn mà là ở cơ chế vận hành và tổ chức thực hiện.

Đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn Khánh Hòa) nêu ý kiến: "Việc giảm tối thiểu 30% số lượng dự án so với giai đoạn 2021 - 2025 là cần thiết, nhưng 30 hay 40% không quan trọng mà quan trọng là mỗi đồng vốn đầu tư công bỏ ra phải đạt hiệu quả kinh tế - xã hội và đóng góp thực chất vào sự tăng trưởng của nền kinh tế. Vì vậy, dù là 30% hay hơn thế nữa, nếu dự án đầu tư chưa hiện rõ chủ trương, hiệu quả đầu tư thì cũng phải kiên quyết cắt, nhưng cũng phải làm rõ trách nhiệm người đề xuất hoặc quyết định chủ trương đầu tư dự án. Cũng không nên đánh đổi sự tăng trưởng bằng mọi giá để chấp thuận các dự án không rõ mục tiêu, kém hiệu quả".

Theo các đại biểu, mục tiêu giảm hệ số ICOR xuống 4,5 - 4,8, thấp hơn mức 6,4 giai đoạn 2021 - 2025 là hợp lý nhưng sẽ gặp thách thức nếu không khắc phục được các vấn đề như đầu tư không đúng mục tiêu, dàn trải, tiến độ chậm, khâu chuẩn bị dự án yếu và chất lượng tư vấn, khảo sát, thiết kế chưa đáp ứng yêu cầu.

Đại biểu Trịnh Trung Tín (Đoàn An Giang) đề nghị: "Kiến nghị Chính phủ sớm điều chỉnh định mức kinh tế kỹ thuật trong đầu tư công, đặc biệt là yếu tố về giá vật liệu xây dựng. Hiện nay các nhà thầu xây dựng đang rất khó khăn, giá cát đá lên và rất khan hiếm. Tuy nhiên, giá theo quy định để thực hiện thanh quyết toán thì không đồng bộ với giá thực tế. Hiện nay ở khu vực phía Nam, nhất là Đồng bằng sông Cửu Long rất khan hiếm vật liệu thi công. Do đó, kiến nghị điều chỉnh sớm định mức kinh tế kỹ thuật về giá cát đá để tháo gỡ khó khăn trong đầu tư công."

Về nguyên vật liệu phục vụ các dự án đầu tư công như đất đắp, cát, và đá, đại biểu Nguyễn Duy Minh (Đoàn Đà Nẵng) cho biết, mặc dù có quy hoạch về tài nguyên, nhưng cách tiếp cận hiện nay chủ yếu xử lý tình huống, chưa chủ động phục vụ nhu cầu đầu tư công. Nhiều trường hợp khi dự án triển khai mới bắt đầu tìm nguồn vật liệu, xin phép cấp mỏ, điều chỉnh quy hoạch, khi thiếu thì tháo gỡ, khi vướng thì xử lý nhưng chưa thực sự có một sự chuẩn bị từ trước theo nhu cầu của từng dự án và từng vùng.

Đại biểu đề nghị: "Để giải quyết vấn đề này, trong bối cảnh nhu cầu đầu tư rất lớn cho giai đoạn 2026 - 2030, đề nghị Chính phủ cần có cơ chế điều tiết giá hoặc là dự trữ chiến lược như cách làm đối với xăng dầu hay lương thực. Tất nhiên là không cần thiết phải xây dựng hệ thống kho bãi như xăng dầu hay lương thực, dự trữ chiến lược đối với vật liệu xây dựng thông qua việc làm tốt quy hoạch các mỏ gắn với mặt bằng sạch, thủ tục cấp phép khai thác nhanh chóng. Khi cần vật liệu, muốn hạ giá thành thì Nhà nước cấp quyền khai thác ngay không phải đợi đến khi việc giải tỏa, đền bù thường kéo dài nhiều năm, đồng thời triển khai mô hình kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực vật liệu xây dựng. Đây không chỉ là giải pháp về môi trường mà còn là chiến lược kinh tế để không phải lệ thuộc vào tài nguyên khai thác tự nhiên, từ đó giảm chi phí và bình ổn thị trường."

Còn. đại biểu Tô Ái Vang (Đoàn Cần Thơ) thì cho rằng, sau các đợt thí điểm thành công giai đoạn 2021 - 2025, cần chuẩn hóa quy trình kỹ thuật để sử dụng đại trà cát biển cho san lấp cao tốc đối với các đoạn không ảnh hưởng đến đất canh tác nông nghiệp. Đồng thời, cần thiết lập hệ thống dữ liệu số về trữ lượng cát đá toàn vùng để điều phối linh hoạt giữa các tỉnh theo nguyên tắc ưu tiên dự án trọng điểm quốc gia trước.

Đại biểu Tô Ái Vang cho hay: "Giá cát tại chân công trình hiện tăng mạnh, có lúc tăng hơn 40%. Vì thế các địa phương phải công bố chỉ số giá vật liệu hàng tháng sát với thực tế thị trường để nhà thầu có cơ sở điều chỉnh hợp đồng. Áp dụng hợp đồng có hệ số điều chỉnh giá, các hợp đồng đầu tư công cần có điều khoản bù giá rõ ràng, minh bạch dựa trên biến động thực tế của chỉ số giá vật liệu xây dựng. Việc thúc đẩy giải ngân không chỉ là ở con số tài chính mà là mệnh lệnh để kích hoạt toàn bộ hệ thống kinh tế trong bối cảnh cần những động lực tăng trưởng mới."

Bên cạnh đó, đối với các dự án sử dụng vốn vay cần siết chặt kỷ luật đầu tư, lựa chọn kỹ lưỡng dự án, rút ngắn thời gian để triển khai để giảm chi phí vay và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn vay. Khẳng định nếu không giải quyết đồng thời ba vấn đề: Kỷ luật tài khóa, hiệu quả đầu tư và niềm tin thị trường, thì dù có huy động được nguồn lực lớn đến đâu, vẫn khó đạt được tăng trưởng bền vững.

Đại biểu Phạm Thúy Chinh (Đoàn Hải Phòng) cho rằng, giai đoạn 2026 - 2030 cần có một bước chuyển mạnh từ mở rộng đầu tư sang nâng cao hiệu quả đầu tư; từ quản lý chi tiêu sang quản trị tài chính công hiện đại.

Đại biểu Phạm Thúy Chinh cho rằng: "Tôi đề nghị cần áp dụng cơ chế giải ngân theo kết quả đầu ra. Thiết lập nguyên tắc không đạt mục tiêu giai đoạn trước thì không bố trí vốn cho giai đoạn sau. Công khai tỷ lệ giải ngân, hiệu quả đầu tư tránh dàn trải và kiểm soát nợ công. Duy trì tỷ lệ nợ công trong ngưỡng an toàn, đồng thời cơ cấu lại danh mục nợ theo hướng tăng tỷ trọng vay dài hạn trong nước để giảm rủi ro tỷ giá. Kiểm soát chặt chẽ các nghĩa vụ nợ tiềm ẩn từ các dự án PPP và doanh nghiệp Nhà nước. Đặc biệt, đánh giá dự án đầu tư công phải bắt buộc theo các chỉ tiêu tài chính như: Tỷ suất hoàn vốn, điểm hòa vốn, hiệu quả kinh tế - xã hội".

Về đầu tư công cho lĩnh vực khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, đại biểu Nguyễn Văn Ngọc (Đoàn Lâm Đồng) kiến nghị cần bổ sung quy định “tỷ trọng vốn đầu tư từ ngân sách Nhà nước dành cho khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo không thấp hơn 3% tổng vốn tổng vốn kế hoạch đầu tư công trung hạn từ ngân sách Nhà nước giai đoạn 2026 - 2030”.

Đại biểu Nguyễn Văn Ngọc nhấn mạnh: "Nếu chúng ta đầu tư đúng, đầu tư đủ và đầu tư hiệu quả cho khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo từ hôm nay thì đến 2030 và những năm tiếp theo, Việt Nam không chỉ có thêm nhiều km đường cao tốc mà sẽ có thêm các tập đoàn công nghệ mang tầm vóc quốc tế, những phát minh được thế giới ghi nhận và những thế hệ người Việt Nam sáng tạo với khát vọng toàn cầu."