Kỷ niệm 120 năm ngày sinh đồng chí Phạm Văn Đồng (01/3/1906 - 01/3/2026): Đồng chí Phạm Văn Đồng - Nhà văn hóa lớn của dân tộc

Ngay từ những năm kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, đồng chí Phạm Văn Đồng đã khẳng định vai trò then chốt của văn hóa trong sự nghiệp Cách mạng. Trên cương vị Thủ tướng, đồng chí đặc biệt quan tâm đến ba cuộc Cách mạng: Cách mạng quan hệ sản xuất, Cách mạng khoa học - kỹ thuật và Cách mạng tư tưởng - văn hóa, trong đó Cách mạng khoa học - kỹ thuật là then chốt, nhưng Cách mạng tư tưởng - văn hóa là nền tảng. Đồng chí nhấn mạnh: văn hóa là "hiểu biết, khám phá và sáng tạo"; văn hóa là quá trình con người và cộng đồng đoàn kết, phấn đấu để tự khẳng định mình, thoát khỏi tha hóa, trở thành con người tự do. Quan niệm này thể hiện tầm nhìn toàn diện, kết hợp truyền thống dân tộc với tinh hoa nhân loại, phù hợp với đường lối của Đảng.

Một trong những đóng góp nổi bật là việc coi văn hóa, văn nghệ là công tác tư tưởng, công tác giáo dục có tác dụng sâu sắc, thấm thía, lâu bền nhất. Trong nhiều bài viết và bài nói, đồng chí khẳng định: Trong các phương thức để tiến hành giáo dục tư tưởng, thì văn hóa, văn nghệ có tác dụng sâu sắc, thấm thía, lâu bền bậc nhất. Đồng chí yêu cầu văn nghệ sĩ phải có vốn, làm việc gì đều phải có vốn. Đó là vốn chính trị, vốn văn hóa, nghệ thuật và vốn sống. Ba loại vốn đó đều quan trọng, không nên coi nhẹ loại nào, và phải có những cố gắng to lớn và bền bỉ với ý chí rất cao, nhiệt tình rất dồi dào và lòng tin sâu sắc, để góp nhặt cho mình loại vốn đó... Đồng chí nêu rõ, một tác phẩm nghệ thuật phải hội tụ cả nội dung tư tưởng và giá trị nghệ thuật cao. Những chỉ đạo này đã góp phần định hướng nền văn học nghệ thuật Cách mạng Việt Nam, giúp văn nghệ sĩ phục vụ kháng chiến và xây dựng đất nước.

Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thủ tướng Phạm Văn Đồng tại Phủ Chủ tịch (11/1968). Ảnh tư liệu

Đồng chí Phạm Văn Đồng cũng dành tâm huyết lớn cho việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Đồng chí quan tâm đến thời đại Hùng Vương, các danh nhân văn hóa như Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Nguyễn Đình Chiểu...; nhấn mạnh giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt - ngôn ngữ thiêng liêng của dân tộc. Từ năm 1966, đồng chí đã viết về việc bảo vệ tiếng Việt khỏi sự lai tạp, đồng thời nhiều lần nhắc lại yêu cầu giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt. Những bài viết này không chỉ là lý luận mà còn là định hướng thực tiễn, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Là nhà lãnh đạo có uy tín, đồng chí Phạm Văn Đồng còn là nhà giáo dục. Từ những năm 1927 - 1928, đồng chí là một thầy giáo ở Sài Gòn - Chợ Lớn, vừa dạy học vừa tuyên truyền Cách mạng trong giới trí thức, học sinh, sinh viên. Trong những năm tháng bị giam cầm tại Côn Đảo, đồng chí được anh em gọi là "giáo sư đỏ”, vì đã trực tiếp tham gia bồi dưỡng lý luận cho tù chính trị. Trong những năm từ 1940 đến 1945, đồng chí tham gia đào tạo nhiều lớp cán bộ của Mặt trận Việt Minh, là Hiệu trưởng danh dự và trực tiếp giảng dạy cho các trường Trung học bình dân, Trường trung học Quân sự bình dân...

Trên lĩnh vực giáo dục, đồng chí Phạm Văn Đồng coi đây là quốc sách hàng đầu, là tương lai của dân tộc. Là người đứng đầu Chính phủ, đồng chí đã chỉ đạo xây dựng hệ thống giáo dục phổ cập, xóa mù chữ, phát triển đại học, đào tạo cán bộ khoa học kỹ thuật. Trong nhiều bài nói, bài viết của đồng chí, như: Tầm quan trọng của sự nghiệp giáo dục phổ thông và trách nhiệm của đội ngũ giáo viên (năm 1956), Nghề dạy học là nghề sáng tạo bậc nhất vì nó sáng tạo ra những con người sáng tạo (năm 1959), Sự nghiệp giáo dục và người thầy giáo trong chế độ chúng ta (năm 1961), Bàn về chương trình sách giáo khoa các trường phổ thông (năm 1965), Kỷ niệm 35 năm ngày thành lập ngành sư phạm (năm 1981)... đồng chí đã có những định hướng chỉ đạo sát sao đối với công tác dạy và học. Đồng chí trăn trở sâu sắc về tình trạng "dạy sáo, học sáo", trường lớp xuống cấp, và nhấn mạnh nguyên tắc: "trường ra trường, lớp ra lớp, thầy ra thầy, trò ra trò”... Những lời dặn này vẫn mang ý nghĩa thời sự, nhắc nhở về việc nâng cao chất lượng giáo dục, xây dựng đội ngũ giáo viên gương mẫu, học sinh có đạo đức, tri thức và sức khỏe. Đồng chí luôn gắn giáo dục với văn hóa, coi giáo dục là Cách mạng tư tưởng, giúp con người Việt Nam trở thành chủ nhân thực sự của đất nước.

Thủ tướng Phạm Văn Đồng thăm Viện Khoa học Việt Nam năm 1981. Ảnh tư liệu

Đồng chí Phạm Văn Đồng còn là nhà nghiên cứu sâu sắc về tư tưởng Hồ Chí Minh - một nhà văn hóa lớn của dân tộc và nhân loại. Trong các tác phẩm như Hồ Chí Minh - quá khứ, hiện tại và tương lai, Chủ tịch Hồ Chí Minh tinh hoa và khí phách của dân tộc, lương tâm của thời đại (bài diễn văn năm 1970 nhân kỷ niệm 80 năm ngày sinh của Bác)..., đồng chí phân tích Hồ Chí Minh là biểu tượng của chủ nghĩa nhân văn, kết tinh truyền thống văn hiến Việt Nam với tinh hoa nhân loại. Đồng chí viết nhiều bài về đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, coi đó là kim chỉ nam cho cán bộ, đảng viên. Ngay cả khi nghỉ hưu (năm 1987), đồng chí vẫn dành tâm huyết cho văn hóa, với cuốn Văn hóa và đổi mới - tập hợp nhiều bài viết sâu sắc về văn hóa trong thời kỳ đổi mới, tầm nhìn rộng, xa và sâu.

Ngoài ra, trong tư cách một nhà văn hóa, các tác phẩm tiêu biểu của đồng chí có thể kể: Hồ Chí Minh - Một con người, một dân tộc, một thời đại; Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong văn nghệ của dân tộc... Đến những năm cuối đời, đồng chí vẫn đau đau với việc của Đảng, của dân và bài viết cuối cùng, đăng trên báo Nhân dân số ra ngày 19/5/1999, Nêu cao danh hiệu Đảng Cộng sản Việt Nam, đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam, tiếp tục nhắc nhở về giữ gìn phẩm chất văn hóa Cách mạng, chống suy thoái.

Thủ tướng Phạm Văn Đồng chụp hình lưu niệm với các cá nhân tiêu biểu về dự Hội nghị Văn hóa các dân tộc thiểu số toàn quốc lần đầu tiên. Ảnh tư liệu

Đồng chí Việt Phương, người thư ký lâu năm của đồng chí Phạm Văn Đồng, đã kể lại: "Những lời anh Tô nói, những bài anh Tô viết là của anh Tô, và chỉ của anh Tô. Những ai đã đọc kỹ và nhận ra văn phong của anh Tô, thì chắc biết không ai có thể viết cho anh Tô ngoài chính anh Tô được (...). Thông thường, bao giờ anh Tô cũng vạch đề cương và dự thảo bài viết trước, rồi đưa cho mấy anh em giúp việc đọc, và cứ mạnh dạn bổ sung, tu chỉnh, với lời dặn rằng bớt đi, làm gọn lại, thì thêm hẳn thêm vào" (Thủ tướng Phạm Văn Đồng của chúng ta, Nhà xuất bản Tổng hợp, 2016, tr.73). Đó có thể coi là một nhận xét xác đáng về một nhà lãnh đạo, một nhà văn hóa Phạm Văn Đồng uyên bác và có phương pháp làm việc vô cùng khoa học, hiệu quả.

Có thể nói, đồng chí Phạm Văn Đồng là nhà văn hóa lớn nhờ tư duy toàn diện, sâu sắc về văn hóa như nền tảng tinh thần, giáo dục như quốc sách hàng đầu. Tấm gương của đồng chí vẫn là nguồn cảm hứng, nhắc nhở thế hệ hôm nay tiếp tục xây dựng văn hóa, giáo dục để đất nước phát triển bền vững, dân giàu, nước mạnh.

NGUYỄN MINH HẢI