Lai Châu tìm hướng phát triển kinh tế từ cây dược liệu Sâm Nữ Hoàng
Từ những mô hình trồng thử nghiệm ban đầu tại Mường Than, Pắc Ta, Tân Uyên…, cây Sâm Nữ Hoàng đang cho thấy khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng ở một số địa phương của tỉnh Lai Châu.

Một vườn trồng cây Sâm Nữ Hoàng tại xã Mường Than, tỉnh Lai Châu. (Ảnh: Việt Dũng/TTXVN)
Từ những diện tích trồng thử nghiệm ban đầu, cây Sâm Nữ Hoàng đang từng bước bén rễ tại một số địa phương của tỉnh Lai Châu, mở ra triển vọng đa dạng hóa cây trồng, nâng cao thu nhập cho người dân.
Tuy nhiên, để trở thành sản phẩm dược liệu hàng hóa có giá trị, địa phương cần xây dựng vùng nguyên liệu phù hợp, chuẩn hóa quy trình sản xuất và gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ.
Tín hiệu tích cực từ những mô hình đầu tiên
Những năm gần đây, cùng với việc khai thác lợi thế về điều kiện tự nhiên và phát triển nông nghiệp hàng hóa, Lai Châu đang tìm kiếm thêm những loại cây trồng có giá trị kinh tế cao, phù hợp với điều kiện sản xuất của từng địa phương.
Trong xu hướng đó, Sâm Nữ Hoàng được đưa vào trồng thử nghiệm tại một số khu vực như Mường Than, Pắc Ta, Tân Uyên, Bình Lư và phường Tân Phong, bước đầu ghi nhận khả năng sinh trưởng khá tốt.
Tại xã Mường Than, mô hình trồng Sâm Nữ Hoàng của gia đình anh Khuất Văn Hùng ở Đội 9 là một trong những mô hình tiên phong. Sau khi tìm hiểu đặc tính cây trồng và khả năng tiêu thụ sản phẩm, gia đình anh đã liên kết với đơn vị cung ứng giống, thu mua sản phẩm, đồng thời đầu tư hệ thống tưới nước tự động để phục vụ sản xuất.
Với diện tích hơn 3.000 m², tổng vốn đầu tư ban đầu khoảng 200 triệu đồng, mô hình được triển khai theo hướng chủ động nguồn nước và chăm sóc cây trồng.
Theo thông tin từ ngành chức năng địa phương, sau khoảng 3 tháng, cây có thể cho thu hoạch thân, lá và hoa. Các bộ phận này bước đầu được tiêu thụ với giá khoảng 20.000 đồng/kg tươi, tạo thêm nguồn thu trong thời gian chờ thu hoạch củ.
Đáng chú ý, theo tính toán từ mô hình, nếu được chăm sóc phù hợp, thân, lá và hoa có thể thu hoạch định kỳ khoảng 3 tháng/lần. Phần củ dự kiến cho thu hoạch sau khoảng một năm trồng.
Những đặc điểm này mở ra khả năng khai thác nhiều bộ phận của cây, qua đó đa dạng hóa nguồn sản phẩm và nâng cao hiệu quả sử dụng đất.
Từ mô hình ban đầu tại Mường Than, Sâm Nữ Hoàng tiếp tục được một số hộ dân ở các địa phương khác tìm hiểu, đưa vào trồng thử nghiệm. Việc người dân chủ động tiếp cận giống cây mới, đầu tư hệ thống tưới và tìm kiếm liên kết tiêu thụ cho thấy nhu cầu chuyển đổi phương thức sản xuất theo hướng hàng hóa, gia tăng giá trị trên cùng diện tích canh tác.
Khai thác đa giá trị, phát huy lợi thế địa phương
Một trong những điểm đáng chú ý của Sâm Nữ Hoàng là khả năng khai thác nhiều bộ phận trong quá trình sinh trưởng, thay vì chỉ tập trung vào sản phẩm củ sau thu hoạch.
Nếu được nghiên cứu, đánh giá và tổ chức sản xuất phù hợp, thân, lá, hoa có thể trở thành những nguồn nguyên liệu bổ sung cho các sản phẩm chế biến, góp phần kéo dài chu kỳ tạo doanh thu và giảm áp lực chờ đợi đến kỳ thu hoạch chính.
Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu phát triển nông nghiệp theo hướng đa giá trị, trong đó hiệu quả kinh tế không chỉ được tính bằng sản lượng thu hoạch mà còn gắn với khả năng chế biến, đa dạng hóa sản phẩm và xây dựng thị trường tiêu thụ.
Lai Châu có nhiều lợi thế về điều kiện tự nhiên để phát triển nông nghiệp và dược liệu. Sự đa dạng về địa hình, khí hậu, thổ nhưỡng tạo điều kiện cho địa phương phát triển nhiều nhóm cây trồng có giá trị, từ cây công nghiệp, cây ăn quả đến các loại dược liệu dưới tán rừng và trồng tập trung.
Định hướng này được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 12-NQ/TU ngày 27/3/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về phát triển nông nghiệp hàng hóa, dược liệu theo hướng kinh tế xanh giai đoạn 2026-2030. Theo định hướng của tỉnh, phát triển dược liệu cần gắn với ứng dụng khoa học công nghệ, xây dựng vùng nguyên liệu, nâng cao chất lượng sản phẩm, xúc tiến thương mại và bảo vệ môi trường sinh thái.
Đến năm 2030, Lai Châu đặt mục tiêu phát triển vùng trồng Sâm Lai Châu đạt 3.000 ha, duy trì trên 9.100 ha sa nhân, thảo quả dưới tán rừng được quản lý bền vững và phát triển 600 ha dược liệu trồng tập trung.
Đây là những định hướng quan trọng cho thấy dược liệu đang được địa phương xác định là một trong những lĩnh vực có tiềm năng đóng góp vào cơ cấu kinh tế nông nghiệp.
Trong bối cảnh đó, việc khảo nghiệm và đánh giá thêm những loại cây dược liệu mới như Sâm Nữ Hoàng có thể góp phần đa dạng hóa cơ cấu sản phẩm.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ Sâm Nữ Hoàng với Sâm Lai Châu-một loài dược liệu bản địa đã được tỉnh định hướng phát triển thành sản phẩm đặc trưng.
Mỗi loại cây cần có quy trình kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng và định hướng thị trường riêng, dựa trên kết quả nghiên cứu khoa học và điều kiện sinh thái thực tế.

Một vườn trồng cây Sâm Nữ Hoàng tại xã Mường Than, tỉnh Lai Châu. (Ảnh: Việt Dũng/TTXVN)
Phát triển thận trọng, hướng tới chuỗi giá trị bền vững
Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lai Châu Nguyễn Văn Thăng, qua theo dõi một số mô hình, cây Sâm Nữ Hoàng bước đầu có khả năng sinh trưởng, phát triển khá tốt trong điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng tại một số địa phương.
Tuy nhiên, thời gian triển khai chưa dài nên cần tiếp tục đánh giá đầy đủ khả năng thích nghi, năng suất, chất lượng, hiệu quả kinh tế và thị trường tiêu thụ trước khi định hướng nhân rộng.
Thực tế này đặt ra yêu cầu phát triển cây dược liệu trên cơ sở khoa học và nhu cầu thị trường, tránh tình trạng mở rộng diện tích theo phong trào. Bởi một mô hình có kết quả tích cực ở quy mô hộ gia đình chưa đồng nghĩa với khả năng sản xuất hàng hóa trên diện rộng.
Hiệu quả đầu tư cần được đánh giá trên cơ sở tổng hợp các yếu tố như chi phí giống, phân bón, hệ thống tưới, nhân công, thời gian thu hồi vốn, năng suất thực tế và mức độ ổn định của giá thu mua.
Đặc biệt, với những loại cây dược liệu mới, việc kiểm soát nguồn giống và chất lượng nguyên liệu có ý nghĩa quan trọng. Các địa phương cần phối hợp với cơ quan chuyên môn theo dõi quá trình sinh trưởng, xây dựng hướng dẫn kỹ thuật phù hợp, đồng thời nghiên cứu tiêu chuẩn chất lượng và quy trình sơ chế, bảo quản.
Đây là cơ sở để sản phẩm đáp ứng yêu cầu của các cơ sở chế biến và từng bước tiếp cận những thị trường có tiêu chuẩn cao. Bên cạnh đó, doanh nghiệp và hợp tác xã cần đóng vai trò trung tâm trong việc tổ chức sản xuất, chuyển giao kỹ thuật, xây dựng vùng nguyên liệu và ký kết hợp đồng tiêu thụ.
Việc liên kết phải được thực hiện minh bạch, có cam kết cụ thể về chất lượng, sản lượng và phương thức thu mua, giúp người dân hạn chế rủi ro khi đầu tư. Kinh nghiệm phát triển ngành hàng dược liệu cho thấy, giá trị kinh tế không chỉ nằm ở việc trồng được cây mà còn phụ thuộc lớn vào năng lực chế biến và xây dựng thương hiệu.
Nếu chỉ tiêu thụ nguyên liệu thô, sản phẩm dễ chịu tác động từ biến động giá cả và nhu cầu thị trường. Ngược lại, khi hình thành được các sản phẩm chế biến có tiêu chuẩn, nguồn gốc rõ ràng và hệ thống phân phối ổn định, giá trị gia tăng sẽ có cơ hội được nâng cao.
Từ những mô hình thử nghiệm tại Mường Than, Pắc Ta, Tân Uyên và một số địa phương khác, Sâm Nữ Hoàng đang mở thêm một hướng nghiên cứu trong quá trình đa dạng hóa cây trồng tại Lai Châu.
Chặng đường để loại cây này trở thành sản phẩm dược liệu hàng hóa vẫn cần thêm thời gian kiểm chứng.
Song, với cách tiếp cận thận trọng, lấy khoa học công nghệ làm nền tảng, doanh nghiệp làm cầu nối thị trường và người dân làm chủ thể sản xuất, Lai Châu có thêm cơ hội khai thác hiệu quả tiềm năng đất đai, phát triển kinh tế nông nghiệp xanh và nâng cao sinh kế cho cộng đồng địa phương./.

