Làm gì để giữ quyền sáng tạo của con người trong thời đại AI?

AI lấn sân điện ảnh

Tại hội thảo “Trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và bảo vệ tài sản trí tuệ trong điện ảnh” trong khuôn khổ Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần thứ IV, các diễn giả khẳng định, trong bối cảnh hiện tại, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi hoàn toàn đời sống của một tác phẩm điện ảnh. Một bộ phim hôm nay không chỉ tồn tại trên màn ảnh rộng mà còn tiếp tục "sống" dưới dạng dữ liệu, những đoạn video ngắn, hình ảnh, sản phẩm truyền thông hay dữ liệu huấn luyện cho các hệ thống AI.

PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Phương, Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam cho rằng: “AI đang làm thay đổi cấu trúc tồn tại của điện ảnh. Trong môi trường truyền thống, điện ảnh vận hành theo logic tương đối ổn định: sáng tạo - sản xuất - phát hành - lưu trữ. Tác phẩm điện ảnh thường tồn tại như một chỉnh thể tương đối hoàn chỉnh và được kiểm soát thông qua hệ thống phát hành, bản quyền và lưu trữ vật lý. Trong môi trường AI và truyền thông số, hình ảnh điện ảnh ngày càng bị tách khỏi cấu trúc ban đầu để trở thành dữ liệu có khả năng tiếp tục được xử lý, tái tạo và lưu thông độc lập với tác phẩm gốc”.

Theo bà Phương, AI có thể gợi ý ý tưởng, phân tích cấu trúc kịch bản, tạo storyboard (bảng phân cảnh) chỉ trong vài phút, xây dựng bối cảnh ảo, hỗ trợ dựng phim, xử lý âm thanh, phục dựng hình ảnh hay thậm chí tạo ra các cảnh quay thử nghiệm mà trước đây phải mất hàng tuần hoặc hàng tháng để thực hiện. Ranh giới giữa hình ảnh thật, hình ảnh tái tạo và hình ảnh do AI tạo ra ngày càng trở nên khó xác định. Điều đó làm thay đổi cả khái niệm về chủ thể sáng tạo trong điện ảnh. Điểm đáng chú ý nằm ở chỗ giá trị của điện ảnh hiện nay không còn tập trung hoàn toàn vào tác phẩm cuối cùng, mà chuyển sang khả năng dữ liệu hình ảnh tiếp tục tạo ảnh hưởng sau khi đã rời khỏi tác phẩm gốc. Một phân đoạn phim có thể đồng thời tồn tại như video ngắn, meme, hình ảnh quảng bá, dữ liệu huấn luyện AI hoặc nội dung lan truyền trên nền tảng số. Hình ảnh điện ảnh vì vậy có vòng đời dài hơn và khả năng tác động rộng hơn rất nhiều so với cấu trúc điện ảnh truyền thống.

Cảnh trong phim “Mưa đỏ”

Cùng quan điểm về vấn đề này, TS. Vũ Hoài Nam, Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông, cho rằng AI đang tham gia vào hầu hết các công đoạn của quy trình sản xuất điện ảnh hiện đại. Công nghệ này không chỉ giúp tối ưu hóa chi phí, rút ngắn thời gian sản xuất mà còn mở rộng đáng kể khả năng sáng tạo của các nhà làm phim. Những nhóm sản xuất nhỏ, vốn khó có điều kiện tiếp cận các công nghệ đắt đỏ, nay có thể sử dụng AI để hiện thực hóa những ý tưởng táo bạo với nguồn lực hạn chế. Ở góc độ này, AI góp phần "dân chủ hóa" hoạt động làm phim, tạo cơ hội cho nhiều nhà sáng tạo trẻ bước vào ngành công nghiệp điện ảnh.

Ông cũng dẫn chứng thực tế của điện ảnh thế giới cho thấy AI đã tạo nên những bước tiến đáng kể. Các bom tấn như “Dune: Part Two” ứng dụng AI để xử lý kỹ xảo hình ảnh nhanh hơn; bộ phim đoạt Oscar “Everything Everywhere All at Once” tận dụng AI để giảm đáng kể chi phí kỹ xảo nhưng vẫn đạt hiệu quả nghệ thuật cao. Ngay cả tại Việt Nam, nhiều nhà làm phim độc lập cũng bắt đầu ứng dụng AI trong sản xuất phim ngắn, phim khoa học viễn tưởng hay video nghệ thuật.

Không dừng ở sản xuất, AI còn thay đổi cách điện ảnh tiếp cận khán giả toàn cầu. Theo ông Jinsik Lee, đại diện Cơ quan Nội dung sáng tạo Hàn Quốc (KOCA), AI đã tạo nên một "cuộc cách mạng năng suất" trong ngành công nghiệp nội dung. Những công đoạn vốn tốn nhiều thời gian như vẽ khung hình trung gian, tô màu hoạt hình hay lồng tiếng nay được tự động hóa, giúp giảm hơn một nửa thời gian sản xuất. Nhờ công nghệ dịch thuật và lồng tiếng bằng AI, các tác phẩm có thể phát hành gần như đồng thời trên nhiều thị trường, mở ra cơ hội tiếp cận khán giả toàn cầu ngay từ khi bộ phim ra mắt.

AI không thể thay thế được cảm xúc con người

Trước sự tham gia ngày càng sâu vào lĩnh vực điện ảnh, các diễn giả cũng bày tỏ những lo ngại về vai trò của con người, làm thế nào để giữ được cảm xúc, sự sáng tạo của con người trong điện ảnh. Bởi điều quan trọng nhất của một bộ phim là có thể kể câu chuyện khiến khán giả xúc động, chạm đến cảm xúc người xem. AI có thể tạo ra những khung hình hoàn hảo nhưng liệu nó có thể truyền tải ký ức của con người, cộng đồng hay những trải nghiệm sống, những rung động rất con người?

Theo TS. Phùng Ngọc Kiên, hiện nay AI vẫn chưa thực sự can thiệp vào tiến trình thẩm mỹ của điện ảnh. Công nghệ chủ yếu mới giúp hoàn thiện các vấn đề kỹ thuật và giảm bớt rào cản kinh tế trong sản xuất. Điều làm nên giá trị của điện ảnh vẫn là tư duy nghệ thuật, cảm xúc và trải nghiệm của con người. Ông cho rằng AI đang tạo ra một cuộc thay đổi tương tự như khi nhiếp ảnh ra đời từng làm thay đổi hội họa thế kỷ XIX. Mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều buộc nghệ thuật phải tìm một con đường biểu đạt mới, nhưng chưa bao giờ thay thế được vai trò của người nghệ sĩ. Đó cũng là lý do giới điện ảnh trên thế giới đang có những quan điểm rất khác nhau về AI. Một bên coi AI là công cụ giúp mở rộng năng lực sáng tạo và giải phóng con người khỏi những công việc kỹ thuật lặp đi lặp lại. Bên còn lại lo ngại sự phụ thuộc quá mức vào thuật toán sẽ khiến điện ảnh mất đi tính nguyên bản, chiều sâu cảm xúc và bản sắc nghệ thuật trong mỗi tác phẩm.

PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Phương cho rằng AI cần được khai thác để gia tăng sức mạnh của công nghiệp văn hóa, nhưng phải đi cùng với cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và các giá trị sáng tạo. TS. Vũ Hoài Nam cũng nhìn nhận AI là công cụ giúp người làm phim giải quyết các bài toán kỹ thuật, nâng cao năng suất và mở rộng không gian sáng tạo. Nhưng AI không thể thay thế cảm xúc, tình cảm của người, những yếu tố làm nên linh hồn của điện ảnh.

AI được kỳ vọng hỗ trợ phần bối cảnh cho phim lịch sử

Ông Jinsik Lee cũng khẳng định: dù trí tuệ nhân tạo có phát triển đến đâu thì "quyền kiểm soát sáng tạo" đối với các lĩnh vực cốt lõi như xây dựng ý tưởng, thiết kế nghệ thuật, âm thanh hay mô hình hóa vẫn phải thuộc về con người. AI nên trở thành người cộng sự giúp nghệ sĩ làm việc hiệu quả hơn, chứ không phải là chủ thể thay thế nghệ sĩ.

Tuy nhiên, một vấn đề đặt ra chính là bản quyền điện ảnh trong thời đại số, ranh giới giữa sự "học hỏi" và "sao chép" trở nên mong manh hơn bao giờ hết; đây là mối đe dọa lớn nhất mà ngành công nghiệp nội dung đang phải đối mặt. AI có thể hấp thụ dữ liệu của các nhân vật, phong cách mỹ thuật hay ngôn ngữ sáng tạo của tác giả mà không có sự cho phép, từ đó tạo ra những sản phẩm mới mang dấu ấn rất gần với bản gốc. Nếu không có cơ chế kiểm soát phù hợp, giá trị sáng tạo của người nghệ sĩ sẽ bị bào mòn, trong khi trật tự của thị trường nội dung cũng bị xáo trộn.

Trong bối cảnh ngành công nghiệp văn hóa được xác định là động lực tăng trưởng mới, điện ảnh không chỉ cần đầu tư vào công nghệ sản xuất mà còn phải xây dựng hệ sinh thái bảo vệ tài sản trí tuệ ngay từ đầu. Dữ liệu sáng tạo sẽ trở thành một loại "tài nguyên số" có giá trị không kém gì vốn hay nhân lực. Các chuyên gia cũng cho rằng, Việt Nam cần sớm hoàn thiện khung pháp lý đối với AI trong lĩnh vực điện ảnh và công nghiệp sáng tạo. Đó là quy định về dữ liệu, quyền tác giả đối với tác phẩm có sự hỗ trợ của AI, cơ chế cấp phép sử dụng hình ảnh, giọng nói, cũng như các tiêu chuẩn đạo đức đối với nội dung do AI tạo ra.

Như Tiến sĩ Vũ Hoài Nam khẳng định: “Đối với Việt Nam, quá trình chuyển đổi số và phát triển công nghiệp văn hóa đang mở ra cơ hội mới để mở rộng ảnh hưởng văn hóa trong môi trường toàn cầu hóa số. Tuy nhiên, thách thức lớn hiện nay không nằm ở việc thiếu dữ liệu hình ảnh văn hóa, mà ở khả năng tổ chức, kiểm soát và chuyển hóa dữ liệu đó thành hệ sinh thái ảnh hưởng số dài hạn. Nếu không chủ động xây dựng được cơ chế bảo vệ dữ liệu hình ảnh và duy trì quyền biểu đạt trong môi trường AI, Việt Nam có thể tham gia vào không gian số với tư cách người cung cấp dữ liệu, nhưng không nắm được quyền định hình ảnh hưởng văn hóa”.