Làm rõ căn cứ áp dụng trưng mua, trưng dụng tài sản trong trường hợp khẩn cấp

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định phát biểu tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khoá XVI, sáng 23/10. (Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN)

Thảo luận ở Tổ ngày 23/10 về dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi), nhiều ý kiến của các đại biểu Quốc hội đề nghị cần bảo đảm tính công bằng đối với những người chịu tác động gián tiếp từ việc trưng mua, trưng dụng tài sản, đồng thời làm rõ các trường hợp thật sự cần thiết, bổ sung yêu cầu công khai và giám sát.

Làm rõ cơ chế giám sát và trách nhiệm thực thi

Tại phiên thảo luận Tổ 9, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đề nghị làm rõ điều kiện áp dụng biện pháp trưng mua, trưng dụng tài sản trong tình huống khẩn cấp; bảo đảm việc phân quyền cho cấp xã đi đôi với nguồn lực, cơ chế giám sát và trách nhiệm thực thi, đồng thời bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người có tài sản và các đối tượng chịu tác động.

Góp ý hoàn thiện dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi), Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cơ bản tán thành với sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật. Đây là đạo luật ít được áp dụng trong điều kiện bình thường, nhưng khi áp dụng thường là những thời điểm khẩn cấp, liên quan đến con người, tài sản và các dịch vụ thiết yếu đang đứng trước nguy cơ bị tổn hại.

Qua nghiên cứu Báo cáo thẩm tra và dự thảo Luật, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh nhận thấy nhiều nội dung đã được nghiên cứu, tiếp thu ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội theo hướng tích cực, nhất là việc phân định trưng mua với trưng dụng, làm rõ các trường hợp thật sự cần thiết, bổ sung yêu cầu công khai và giám sát.

Về xác định ranh giới quyền lực nhà nước khi áp dụng biện pháp đặc biệt trưng mua, trưng dụng, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cho rằng, khoản 3 Điều 32 Hiến pháp đặt ra giới hạn rất rõ: Việc trưng mua, trưng dụng chỉ được đặt ra trong trường hợp thật sự cần thiết vì các lý do được Hiến pháp xác định và phải có bồi thường theo giá thị trường.

Liên quan đến quan hệ giữa Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi) với các luật khác, tại Điều 4, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đề nghị cần xác định ranh giới để bảo đảm tính thống nhất. Luật chuyên ngành có thể xác định tình huống, thẩm quyền đặc thù, nhưng các quyền liên quan đến thông báo, giao nhận, định giá, thanh toán, bồi thường, hoàn trả, khiếu nại và khởi kiện cần có chuẩn tối thiểu chung. Những nội dung trực tiếp hạn chế quyền tài sản phải được quy định trong luật; nghị định chỉ hướng dẫn việc tổ chức thực hiện. Đây cũng là yêu cầu phù hợp với định hướng hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật, thiết kế chặt chẽ, minh bạch quan hệ giữa cơ quan nhà nước với cá nhân và tổ chức.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cũng cho rằng, cần bảo đảm tính công bằng đối với những người chịu tác động gián tiếp từ việc trưng mua, trưng dụng tài sản. Tài sản được trưng dụng có thể là cơ sở y tế, công trình điện lực, hạ tầng thông tin hoặc phương tiện phục vụ nhiều người. Nếu sử dụng tài sản đó để giải quyết một tình huống cấp bách nhưng lại làm gián đoạn dịch vụ thiết yếu cho cả cộng đồng thì chỉ chuyển rủi ro từ nơi này sang nơi khác.

Cần đánh giá kỹ hơn tác động của chính sách

Góp ý vào dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi), Đại biểu Vũ Văn Tiến - Đoàn Đại biểu quốc hội Thành phố Hải Phòng cho hay qua gần 20 năm thi hành, không phải lúc nào Nhà nước cũng cần đến biện pháp trưng mua, trưng dụng tài sản, tuy nhiên Luật lại có ý nghĩa đặc biệt vào những thời điểm cam go, gay cấn nhất, đặc biệt vào thời điểm thiên tai, mưa lũ hay đại dịch COVID-19 bùng phát, gây ra hậu quả nặng nề, ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe của nhân dân.

“Việc sửa đổi Luật lần này tôi cho rằng là cần thiết, cấp bách, để các cơ quan chức năng có đầy đủ cơ sở pháp lý chủ động ứng phó với các tình huống cấp bách, đồng thời bảo đảm việc huy động tài sản được thực hiện hợp lý, không gây ra những xáo trộn, thiệt hại không đáng có cho người dân và doanh nghiệp,” Đại biểu Vũ Văn Tiến nhấn mạnh.

Đại biểu Vũ Văn Tiến - Đoàn Đại biểu quốc hội Thành phố Hải Phòng. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Cũng theo Đại biểu Vũ Văn Tiến, việc huy động được nguồn lực đúng lúc, đúng chỗ có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Nhưng phải làm sao giải quyết được yêu cầu trước mắt mà không làm phát sinh những khó khăn, hệ lụy khác.

Dẫn chứng về đại dịch COVID-19, đã có hàng trăm trường học được trưng dụng làm khu cách ly, bệnh viện dã chiến. Đến khi chuẩn bị đón học sinh trở lại, có nơi trường lớp chưa được bàn giao, còn phải sửa chữa, khử khuẩn, đại biểu Vũ Văn Tiến đề nghị đánh giá kỹ hơn tác động của chính sách đối với các nhóm tài sản đang trực tiếp phục vụ giáo dục, y tế, văn hóa, thể thao và trợ giúp xã hội.

Trên cơ sở đó, nghiên cứu bổ sung quy định theo hướng khi quyết định trưng dụng phải xem xét khả năng sử dụng tài sản thay thế, phạm vi và thời gian thực sự cần thiết, đồng thời có phương án duy trì hoạt động cung cấp dịch vụ ở mức phù hợp.

Đóng góp ý kiến về các loại tài sản mới được đưa vào diện trưng dụng trong dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi), đại biểu Phan Thị Thùy Linh - Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa tán thành với Điều 22 dự thảo Luật bổ sung hạ tầng viễn thông, hạ tầng thông tin, hạ tầng số, tài sản số, công trình điện lực. Bởi vì đây là những tài sản mới, có giá trị lớn và trong tình huống cấp bách có thể thật sự cần đến.

Tuy nhiên, theo đại biểu Thùy Linh, nhà đầu tư trong nước và nước ngoài đọc điều này sẽ hỏi hệ thống, dữ liệu của họ có thể bị Nhà nước lấy bất cứ lúc nào không? Do đó, bà đề nghị Luật phải trả lời rõ câu hỏi đó bằng nguyên tắc trong luật, không để nghị định trả lời sau.

Bà cũng nêu ba điểm cụ thể, trong đó việc trưng dụng theo dự thảo là Nhà nước dùng tạm rồi trả lại. Nhưng không phải tài sản số nào cũng dùng tạm rồi trả nguyên trạng được.

"Một chiếc xe cứu thương dùng xong trả lại vẫn là chiếc xe đó; còn một tài sản mã hóa, một lượng dữ liệu đã bị giao dịch, sao chép thì không trả lại nguyên trạng được. Vì vậy, chỉ nên đưa vào diện trưng dụng những tài sản số có thể hoàn trả hoặc khôi phục quyền kiểm soát cho chủ sở hữu," đại biểu dẫn chứng.

Nữ đại biểu đề nghị tách bạch ba lớp đối với tài sản số, bao gồm: tài sản, hạ tầng bị trưng dụng; dữ liệu chứa trong hoặc chạy qua hạ tầng đó và quyền sở hữu trí tuệ, mã nguồn, bí mật công nghệ, bí mật kinh doanh gắn với nó.

Bà cho rằng trong Luật cần trả lời rõ: Trưng dụng tài sản có kèm quyền đối với dữ liệu và công nghệ ngoài phạm vi cần thiết để vận hành hay không? Nếu câu trả lời là không thì cần phải quy định rõ trong luật.

Về thiết bị, phòng thí nghiệm, mẫu vật phục vụ nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo, đại biểu Phan Thị Thùy Linh cho rằng, trong bối cảnh cả nước đang thực hiện Nghị quyết 57 về đột phá khoa học, công nghệ, cơ quan soạn thảo cân nhắc xếp nhóm tài sản này vào thứ tự ưu tiên trưng dụng cuối cùng, chỉ trưng dụng khi không còn tài sản nào khác đáp ứng được.

Cùng với đó, bà đề nghị rà soát từng điều theo một nguyên tắc: Điều kiện, giới hạn và bảo đảm phải nằm trong luật; nghị định chỉ quy định trình tự thực hiện.

"Thực hiện được như vậy, Nhà nước vẫn phản ứng nhanh khi cần, còn người dân và nhà đầu tư yên tâm rằng tài sản của mình chỉ bị hạn chế vì lợi ích công, đúng luật và được bồi hoàn tương xứng," nữ đại biểu nói./.