Đại biểu Trần Lan Phương đề nghị đánh giá tác động giới khi xây dựng luật

Đại biểu Quốc hội Trần Lan Phương góp ý dự thảo Luật Văn bản quy phạm pháp luật. Ảnh: Lâm Hiển

Ngày 23/10, góp ý dự thảo Luật Văn bản quy phạm pháp luật, đại biểu Trần Lan Phương, Phó Chủ tịch Thường trực Hội LHPN Việt Nam, đại biểu Quốc hội đoàn thành phố Hải Phòng, nhận định, đây là đạo luật có tính chất "luật về làm luật", tác động trực tiếp đến cách thức phân công và kiểm soát quyền lực trong hoạt động lập pháp, lập quy.

Cần kiểm soát chặt cơ chế văn bản dưới luật điều chỉnh quy định của luật

Khoản 5 Điều 12 dự thảo cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành pháp lệnh để điều chỉnh quy định của luật không do Chính phủ trình; khoản 7 Điều 14 cho phép Chính phủ ban hành nghị định điều chỉnh quy định của luật do Chính phủ trình trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp. Điều 48 tiếp tục cụ thể hóa việc phân định thẩm quyền này.

Bà Trần Lan Phương cho rằng, thực tiễn có những tình huống cần cơ chế pháp lý đủ nhanh để xử lý. Tuy nhiên, cơ chế này cần được kiểm soát chặt chẽ để bảo đảm ranh giới giữa quyền lập pháp của Quốc hội và quyền lập quy của Chính phủ.

Dự thảo đã quy định một số điều kiện như phải được cấp có thẩm quyền đồng ý, có văn bản xác định Quốc hội không thể họp, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất. Tuy nhiên, theo đại biểu, những điều kiện này chưa đủ để kiểm soát một thẩm quyền đặc biệt.

Bà Trần Lan Phương đề nghị làm rõ tiêu chí xác định trường hợp "Quốc hội không thể họp" và "khẩn cấp, cấp bách"; quy định thời hạn hiệu lực của văn bản điều chỉnh, bảo đảm đây là cơ chế tạm thời. Tại kỳ họp gần nhất, Quốc hội cần xem xét, quyết định việc tiếp tục hoặc chấm dứt áp dụng, thay vì chỉ nghe báo cáo.

Nữ đại biểu cũng đề nghị xác định rõ những vấn đề không được áp dụng cơ chế này hoặc phải chịu điều kiện đặc biệt nghiêm ngặt, nhất là các nội dung liên quan đến hạn chế quyền con người, quyền công dân; tội phạm, hình phạt; tố tụng tư pháp; nghĩa vụ tài chính cơ bản và những vấn đề Hiến pháp yêu cầu phải do luật định.

Tiếp đó, khoản 7 Điều 5 dự thảo xác định Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng dân sự, Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Tố tụng hành chính là các luật có tính nền tảng; các quy định, nguyên tắc cơ bản của những luật này có "giá trị chi phối, định hướng các văn bản luật còn lại trong hệ thống pháp luật".

Đại biểu Trần Lan Phương thống nhất với chủ trương đề cao vai trò của các bộ luật lớn nhằm bảo đảm tính ổn định, nhất quán của hệ thống pháp luật. Tuy nhiên, Điều 4 lại xếp bộ luật và luật cùng một thứ bậc hiệu lực pháp lý, nên cụm từ "có giá trị chi phối" cần được cân nhắc.

Bà đề nghị bỏ cụm từ "có giá trị chi phối", hoặc sửa theo hướng các nguyên tắc cơ bản của những luật này là cơ sở định hướng trong quá trình xây dựng, sửa đổi, bổ sung các luật liên quan, nhưng không làm thay đổi thứ bậc hiệu lực pháp lý của các văn bản theo Điều 4.

Đại biểu Quốc hội Trần Lan Phương đề nghị duy trì đánh giá tác động giới như một nội dung độc lập, bắt buộc khi xây dựng chính sách. Ảnh: Lâm Hiển

Đề nghị không gộp đánh giá tác động giới vào đánh giá kinh tế - xã hội

Đây là một trong những nội dung được Phó Chủ tịch Thường trực Hội LHPN Việt Nam Trần Lan Phương nhấn mạnh. Bà đề nghị giữ đánh giá tác động giới là nội dung độc lập, bắt buộc, thay vì gộp vào nhóm đánh giá tác động kinh tế - xã hội.

Luật hiện hành quy định tác động về giới là nội dung đánh giá độc lập, dựa trên cơ hội, điều kiện, năng lực thực hiện và thụ hưởng quyền, lợi ích của mỗi giới. Tuy nhiên, dự thảo đã bỏ nội dung đánh giá độc lập này, đưa yếu tố giới vào điểm b khoản 3 Điều 26 cùng nhiều nội dung kinh tế - xã hội khác, đồng thời cho phép đánh giá đối với "một hoặc một số nội dung".

Theo bà, không nên chỉ tiến hành đánh giá khi cơ quan xây dựng chính sách đã xác định ngay từ đầu rằng chính sách có vấn đề về giới. Chính quá trình đánh giá mới giúp nhận diện liệu một chính sách tưởng như trung tính có tạo ra tác động khác nhau đối với nữ và nam, làm gia tăng hay thu hẹp khoảng cách giới hay không.

Ngay cả khi kết quả cho thấy chính sách không tạo ra khác biệt đáng kể về giới, kết quả đó vẫn cần được thể hiện trong báo cáo đánh giá tác động. Yêu cầu đánh giá bắt buộc không đồng nghĩa với việc mọi chính sách đều phải xây dựng biện pháp đặc thù về giới, mà trước hết phải được xem xét dưới góc độ bình đẳng giới.

Nữ đại biểu cho rằng cách tiếp cận này phù hợp với Luật Bình đẳng giới hiện hành, vốn yêu cầu lồng ghép vấn đề bình đẳng giới trong xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, bao gồm xác định vấn đề giới, biện pháp giải quyết, dự báo tác động đối với nữ và nam, trách nhiệm và nguồn lực thực hiện.

Bà dẫn Báo cáo Khoảng cách giới toàn cầu 2026 do Diễn đàn Kinh tế Thế giới công bố ngày 16/9/2026. Theo số liệu trong tài liệu góp ý, Việt Nam xếp thứ 84 trong 145 nền kinh tế, với 70,7% khoảng cách giới đã được thu hẹp. So với năm 2025, Việt Nam giảm 10 bậc và 0,6 điểm phần trăm; so với năm 2024, giảm 12 bậc và 0,8 điểm phần trăm.

Theo nữ đại biểu, những số liệu này cho thấy cần nâng cao tính thực chất, hiệu quả của các công cụ bảo đảm bình đẳng giới, trong đó đánh giá tác động giới giúp nhận diện sớm những quy định có khả năng tạo ra hoặc làm gia tăng bất bình đẳng trước khi văn bản được ban hành.

Bà Trần Lan Phương đề nghị khôi phục một điểm riêng tại khoản 3 Điều 26 và bỏ cụm từ "nếu có", quy định rõ việc đánh giá dựa trên phân tích tác động khác nhau của chính sách đối với nữ và nam về cơ hội, điều kiện, khả năng tiếp cận, thực hiện và thụ hưởng quyền, lợi ích; xác định vấn đề bất bình đẳng giới, biện pháp xử lý và nguồn lực thực hiện.

Đồng thời, đại biểu Trần Lan Phương đề nghị bổ sung nội dung đánh giá tác động giới tại Điều 65 về đánh giá hiệu quả thi hành và phản ứng chính sách. Sau một thời gian thực hiện, cần đánh giá chính sách đã tác động thế nào đến phụ nữ, nam giới và các nhóm dễ bị tổn thương; có thu hẹp hay làm phát sinh khoảng cách giới mới hay không.

Theo bà Trần Lan Phương, đánh giá tác động giới trước khi ban hành và đánh giá lại trong quá trình thi hành sẽ tạo thành chu trình chính sách đầy đủ, góp phần bảo đảm bình đẳng giới được thực hiện thực chất trong toàn bộ quá trình xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật.

Các đại biểu tại Tổ thảo luận số 3 (đoàn Hải Phòng, Lạng Sơn, Hà Tĩnh)

Bảo vệ bên yếu thế trong các quan hệ dân sự

Đối với khoản 8 Điều 5 về tự do thỏa thuận trong quan hệ tư, đại biểu đồng tình với định hướng hạn chế sự can thiệp không cần thiết của Nhà nước vào quan hệ giữa các chủ thể độc lập, bình đẳng về địa vị pháp lý. Tuy nhiên, bà cho rằng bình đẳng về địa vị pháp lý không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với bình đẳng thực tế về năng lực đàm phán và khả năng tự bảo vệ.

Nếu quy định quá rộng rằng pháp luật chủ yếu đặt ra khung để các bên tự thỏa thuận, theo đại biểu, có thể dẫn đến cách hiểu thu hẹp vai trò của các quy định bắt buộc nhằm bảo vệ bên yếu thế.

Bà Trần Lan Phương đề nghị bổ sung ngoại lệ đối với trường hợp cần thiết phải quy định cụ thể để bảo vệ quyền con người, quyền công dân, lợi ích công cộng, bên yếu thế trong quan hệ pháp luật hoặc phòng ngừa việc lạm dụng vị thế, quyền lực và sự bất cân xứng thông tin.

Tăng trách nhiệm giải trình khi phản biện chính sách

Đại biểu Trần Lan Phương đánh giá cao việc Điều 6 tiếp tục khẳng định vai trò phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội, đồng thời quy định trách nhiệm nghiên cứu, tiếp thu, giải trình đầy đủ và công khai ý kiến phản biện, tham vấn, góp ý.

Tuy nhiên, bà Trần Lan Phương đề nghị quy định rõ trách nhiệm phản hồi bằng văn bản của cơ quan được phản biện. Văn bản cần nêu những nội dung được tiếp thu, tiếp thu một phần, không tiếp thu và lý do không tiếp thu.

Đại biểu cũng đề nghị đưa văn bản phản biện xã hội cùng văn bản tiếp thu, giải trình, trả lời ý kiến phản biện vào thành phần bắt buộc của hồ sơ dự án, dự thảo văn bản quy phạm pháp luật khi trình cơ quan có thẩm quyền xem xét, thông qua. Đây là cơ sở để cơ quan thẩm định, thẩm tra và đại biểu Quốc hội đánh giá quá trình xây dựng chính sách, những vấn đề còn ý kiến khác nhau và mức độ tiếp thu.

Với thủ tục xây dựng văn bản rút gọn, đại biểu đề nghị không đánh đổi chất lượng tham gia của người dân lấy tốc độ ban hành.

Bà Trần Lan Phương cho rằng đối với dự án luật hoặc văn bản tác động trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ cơ bản của người dân, việc lấy ý kiến đối tượng chịu tác động không nên chỉ là lựa chọn. Thủ tục có thể rút ngắn về thời gian nhưng không nên cắt bỏ những điểm kiểm soát quan trọng của quá trình lập pháp.

Đại biểu đề nghị dự án luật, pháp lệnh xây dựng theo thủ tục rút gọn phải lấy ý kiến đối tượng chịu tác động trực tiếp và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, trừ tình trạng khẩn cấp, sự cố, thảm họa hoặc trường hợp bất khả kháng thực sự không thể thực hiện.

Bà đồng thời đề nghị bỏ ngoại lệ tại điểm d khoản 3 Điều 29 đối với việc đánh giá lại tác động khi chính sách thay đổi theo quyết định của cấp có thẩm quyền. Theo đại biểu, nguồn gốc của việc thay đổi chính sách và nghĩa vụ đánh giá tác động là hai vấn đề khác nhau. Dù chính sách thay đổi theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền, trước khi Quốc hội biểu quyết, đại biểu vẫn cần biết chính sách mới tác động ra sao đến người dân, ngân sách, doanh nghiệp, bình đẳng giới và hệ thống pháp luật.

Điều 60 cho phép cơ quan, người đã ban hành văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn áp dụng văn bản của mình bằng văn bản hành chính. Dự thảo quy định văn bản hướng dẫn không được thay đổi nội dung và không được đặt ra quy định mới.

Bà Trần Lan Phương đồng tình với nhu cầu hướng dẫn kịp thời khi có cách hiểu hoặc áp dụng khác nhau, nhưng đề nghị phòng ngừa tình trạng văn bản hành chính có hiệu lực thực tế như văn bản quy phạm pháp luật.

Theo đó, văn bản hướng dẫn không được đặt thêm điều kiện, nghĩa vụ, thủ tục hoặc hạn chế quyền; phải được công khai trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật. Tổ chức, cá nhân cũng cần có quyền kiến nghị kiểm tra nếu cho rằng văn bản hướng dẫn vượt quá nội dung văn bản được hướng dẫn.

Đại biểu Trần Lan Phương cho rằng dự thảo có nhiều đổi mới quan trọng, song yêu cầu hàng đầu của một đạo luật về xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật là kiểm soát quyền lực trong quá trình làm luật, bảo đảm quyền tham gia của Nhân dân và chất lượng của từng chính sách trước khi được quy phạm hóa.