Làm rõ thông tin về các quy định liên quan đến người dưới 18 tuổi
Trước những băn khoăn của dư luận xã hội thời gian qua xung quanh đề xuất về việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể người dưới 18 tuổi, Ban soạn thảo dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đã chính thức đưa ra những thông tin làm rõ.
Khẳng định nguyên tắc xuyên suốt là bảo đảm an toàn và lợi ích tốt nhất cho trẻ em, cơ quan soạn thảo nhấn mạnh chính sách mới không nhằm khuyến khích trẻ em hiến tặng mà thiết lập khung pháp lý chặt chẽ để kiểm soát, đồng thời mở ra hy vọng cứu sống nhiều bệnh nhi hiểm nghèo.
Cẩn trọng, tỉ mỉ, trân trọng nguồn hiến tạng quý giá, mở ra cơ hội sống khỏe cho nhiều người bệnh nặng. Ảnh: Hiếu Nguyễn
Dự án luật hiện đang được trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI. Sau gần 20 năm thực hiện Luật năm 2006, thực tế điều trị ghi nhận nguồn hiến mô, tạng tại nước ta vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu, khiến nhiều người bệnh, trong đó có không ít trẻ em, phải chờ đợi mòn mỏi hoặc mất đi cơ hội điều trị khi không thể chờ nguồn hiến thích hợp.
Nhằm khắc phục những bất cập này, dự thảo luật gồm 07 chương, 39 điều đã tập trung vào các nhóm chính sách lớn như mở rộng nguồn hiến, kiểm soát phòng chống mua bán bộ phận cơ thể người, hoàn thiện cơ chế quản lý mô tế bào cho y học tái tạo và củng cố quyền lợi của người hiến. Trong đó, những quy định liên quan đến người chưa thành niên được dư luận đặc biệt quan tâm đã được xây dựng trên cơ sở phân định khoa học, chặt chẽ và nhân văn.
Quy định chặt chẽ giữa hiến khi còn sống và sau khi qua đời
Để giải tỏa lo lắng của người dân về nguy cơ trẻ em bị xâm hại thân thể, Ban soạn thảo nêu rõ dự thảo luật phân biệt rạch ròi hai trường hợp có bản chất hoàn toàn khác nhau là hiến khi còn sống và hiến sau khi qua đời. Khi người dưới 18 tuổi còn sống, pháp luật tiếp tục duy trì điều cấm tuyệt đối đối với việc lấy thận, gan, tim, phổi hay bất kỳ bộ phận cơ thể lành nào. Nhóm đối tượng này chỉ được phép hiến các mô có khả năng tái sinh, điển hình như tế bào gốc tạo máu, nhằm cứu chữa người thân trong tình huống không tìm được người hiến trưởng thành phù hợp.
Điều kiện hiến mô tái sinh cũng được sàng lọc vô cùng ngặt nghèo khi người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi chỉ được hiến cho thành viên gia đình, còn người dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Quá trình này bắt buộc phải có sự đánh giá độc lập về sức khỏe, tư vấn tâm lý và phải được sự đồng thuận của cả bản thân trẻ lẫn cha mẹ hoặc người giám hộ.
Ở chiều ngược lại, việc tiếp nhận mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi qua đời chỉ được kích hoạt khi đã có kết luận từ Hội đồng chuyên môn độc lập xác định người đó đã chết não hoặc chết tuần hoàn.
Hoạt động lấy tạng chỉ diễn ra nếu cá nhân đó đã đăng ký hoặc có nguyện vọng hiến trước lúc mất, đồng thời nhận được sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ.
Đối với quyền đăng ký hiến, người chưa thành niên chỉ được thực hiện khi có văn bản chấp thuận của người đại diện hợp pháp, đồng thời pháp luật bảo lưu quyền thay đổi hoặc hủy bỏ việc đăng ký này vào bất kỳ thời điểm nào.
Quy định này nhằm tôn trọng nguyện vọng nhân ái của người dưới 18 tuổi và gia đình khi không may qua đời, tạo cơ sở pháp lý để sự sống được tiếp nối cho những bệnh nhân khác.
Khoảnh khắc xúc động tiễn biệt, tri ân người hiến tạng. Ảnh: Hiếu Nguyễn
Thực tiễn y khoa cho thấy nhu cầu ghép tạng ở trẻ em vô cùng cấp bách. Tính từ ca ghép đầu tiên năm 1992 đến tháng 3-2026, Việt Nam đã thực hiện 11.187 ca ghép tạng, song danh sách chờ ghép ở trẻ nhỏ vẫn rất dài.
Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, mỗi năm có hơn 20 bệnh nhân chờ ghép gan và khoảng 40 bệnh nhân chờ ghép thận, trong khi năm 2022 Bệnh viện Nhi đồng 2 ghi nhận hơn 80 bệnh nhi suy thận mạn giai đoạn cuối.
Việc lấy tạng từ người lớn để ghép cho trẻ em gặp rào cản rất lớn do sự chênh lệch kích thước và đặc điểm giải phẫu, vì vậy nguồn tạng hiến từ người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn là giải pháp khoa học mang lại cơ hội sống còn cho nhiều bệnh nhi.
Điều này cũng hoàn toàn tương thích với thông lệ quốc tế như Nguyên tắc hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Công ước Oviedo của Hội đồng châu Âu hay kinh nghiệm thực tiễn đã được triển khai tại các quốc gia như Hoa Kỳ, Anh, Đức, Australia, Italia, Thái Lan và Malaysia.
Thiết lập rào cản pháp lý ngăn chặn trục lợi, bảo vệ sự an toàn của trẻ em
Chia sẻ với những lo ngại trên các diễn đàn mạng xã hội về nguy cơ phát sinh hành vi mua bán, bóc lột thân thể trẻ vị thành niên, Ban soạn thảo khẳng định đây là mối quan tâm chính đáng của nhân dân và đã được tính toán kỹ lưỡng bằng các chế tài nghiêm minh. Dự thảo luật quy định cấm tuyệt đối các hành vi mua bán, ép buộc, lấy trộm hay môi giới mô, bộ phận cơ thể người. Đặc biệt, luật bổ sung điều khoản cấm triệt để việc lợi dụng quan hệ giám hộ, nhận nuôi con nuôi hoặc chăm sóc thay thế nhằm mục đích lấy mô, tạng của trẻ em, kèm chế tài xử lý hình sự đối với các hành vi vi phạm.
Cùng với hệ thống chế tài, dự thảo luật thiết lập quy trình kiểm soát độc lập và minh bạch ở mức tối đa. Để loại trừ các động cơ thương mại hóa, người hiến tặng bộ phận cơ thể còn sống cho người ngoài gia đình bắt buộc phải từ đủ 25 tuổi trở lên và phải trải qua quy trình xác minh nhân thân, quan hệ gia đình hết sức chặt chẽ.
Điều kiện sức khỏe và tâm lý của người hiến phải do Hội đồng tư vấn độc lập đánh giá, trong khi quy trình chẩn đoán chết não, chết tuần hoàn cũng do Hội đồng chuyên môn độc lập thực hiện nhằm loại trừ xung đột lợi ích và ngăn ngừa việc làm sai lệch kết quả y khoa.
Mọi hoạt động ghép tạng đều được điều phối công khai, bình đẳng qua hệ thống mã định danh quốc gia và danh sách chờ ghép bệnh nhân. Cơ quan soạn thảo cũng đề nghị người dân phối hợp tố giác, báo ngay cho cơ quan công an khi phát hiện các biểu hiện môi giới, mua bán trái phép.
Dự án luật hiện đang được tiếp thu, chỉnh lý theo đúng trình tự pháp luật dựa trên ý kiến của các đại biểu Quốc hội và các tầng lớp nhân dân. Việc lắng nghe các phản ánh xã hội sẽ giúp hoàn thiện một đạo luật cân bằng, vừa là tấm lá chắn bảo vệ an toàn cho trẻ em, vừa tạo hành lang nhân đạo thắp sáng hy vọng cho nhiều mảnh đời bất hạnh.