Làn sóng chuẩn hóa định hình lại thị trường tài chính thay thế

Tài chính thay thế bước vào chu kỳ tăng trưởng mới

Tái cấu trúc thị trường, phân hóa mạnh giữa các mô hình

Theo báo cáo chuyên đề “Thị trường Tài chính Thay thế Việt Nam 2026” của FiinGroup, thị trường tài chính thay thế đang chuyển từ giai đoạn tăng trưởng dựa trên quy mô sang cạnh tranh bằng chất lượng tài sản, quản trị rủi ro và hiệu quả vận hành.

Hệ sinh thái tài chính tiêu dùng hiện gồm tín dụng chính thức, tín dụng phi chính thức và cho vay thay thế. Trong đó, cho vay thay thế ngày càng khẳng định vai trò bổ trợ cho nhóm khách hàng chưa được phục vụ đầy đủ bởi hệ thống tín dụng truyền thống. Với thủ tục đơn giản, khoản vay nhỏ và giải ngân nhanh, phân khúc này đang góp phần thúc đẩy tài chính toàn diện và mở rộng khả năng tiếp cận vốn cho người dân.

Theo FiinGroup, quy mô dư nợ của thị trường cho vay thay thế đến cuối năm 2025 đạt khoảng 283 nghìn tỷ đồng. Giai đoạn 2021-2025, tổng doanh thu toàn ngành ghi nhận tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) 22,5%. Sau giai đoạn suy giảm năm 2023, thị trường phục hồi mạnh trong năm 2024 và doanh thu toàn ngành năm 2025 được ước tính tiến sát mốc 10.000 tỷ đồng.

Hiện nay, thị trường vận hành với bốn mô hình chủ đạo gồm dịch vụ cầm đồ, cho vay ngắn hạn (Payday), mua trước trả sau (BNPL) và cho vay ngang hàng (P2P Lending). Tuy nhiên, xu hướng nổi bật là dòng vốn và thị phần đang dịch chuyển về các mô hình có tính minh bạch cao, được quản lý chặt chẽ và sở hữu hành lang pháp lý rõ ràng hơn.

Trong bức tranh đó, dịch vụ cầm đồ tiếp tục củng cố vị trí dẫn đầu khi chiếm tới 67,9% thị phần doanh thu toàn ngành năm 2025.

Đáng chú ý, thị trường cầm đồ đang trải qua quá trình tái cấu trúc mạnh mẽ. Các cửa hàng truyền thống dần nhường chỗ cho những chuỗi cầm đồ hiện đại với quy trình vận hành chuyên nghiệp, quản trị rủi ro tốt hơn và ứng dụng công nghệ sâu rộng hơn.

Nếu năm 2020, các cơ sở cầm đồ truyền thống chiếm tới 98,8% số lượng cửa hàng, thì đến năm 2025 tỷ lệ này giảm còn khoảng 95%. Dù chỉ chiếm khoảng 5% số lượng điểm bán, các chuỗi cầm đồ hiện đại lại đóng góp khoảng 3% tổng dư nợ toàn thị trường, tương đương hơn 300 triệu USD.

Quy mô dư nợ của toàn ngành cầm đồ năm 2025 đạt khoảng 10,3 tỷ USD, gần gấp ba lần mức 3,5 tỷ USD của năm 2019. Điều này phản ánh nhu cầu tiếp cận nguồn vốn nhanh vẫn rất lớn trong nền kinh tế.

Trong nhóm doanh nghiệp dẫn đầu, F88 tiếp tục khẳng định vị thế số một với 950 cửa hàng trên toàn quốc vào cuối năm 2025, vượt xa Người Bạn Vàng (109 cửa hàng), Srisawad (105 cửa hàng) và Happy Money (49 cửa hàng). Doanh nghiệp này chiếm khoảng 61% quy mô mạng lưới chuỗi hiện đại tại khu vực phía Bắc và 55% tại phía Nam.

Năm 2025 cũng đánh dấu bước ngoặt quan trọng của F88 khi chuyển hóa lợi thế quy mô thành hiệu quả kinh doanh. Doanh thu đạt khoảng 3.840 tỷ đồng, tăng đáng kể so với 2.333 tỷ đồng năm 2023 và 2.704 tỷ đồng năm 2024. Lợi nhuận trước thuế tăng vọt lên 908 tỷ đồng.

Các chỉ số sinh lời cũng ghi nhận mức nổi bật với ROAA đạt 11,7% và ROAE đạt 32,7%, cao hơn nhiều so với mức bình quân của ngành tài chính tiêu dùng lần lượt là 1,7% và 10,7%.

Ở các phân khúc khác, mô hình BNPL đang bước vào giai đoạn chuyển đổi khi sân chơi không còn thuộc về các startup độc lập mà chuyển dần sang sự hợp tác giữa ngân hàng số, công ty tài chính và các nền tảng thương mại điện tử. Số lượng nền tảng BNPL đã tăng từ 4 đơn vị năm 2020 lên khoảng 14 đơn vị năm 2025.

Các sản phẩm như Home PayLater, Shopee PayLater, LazPayLater hay hợp tác giữa Thế Giới Di Động và Cake cho thấy BNPL đang trở thành một tính năng tích hợp trong hệ sinh thái số thay vì tồn tại như một mô hình độc lập. Trong khi đó, Payday và P2P Lending vẫn tiếp tục đối mặt với quá trình sàng lọc do thiếu hành lang pháp lý hoàn chỉnh.

Dư địa tăng trưởng dài hạn

Theo FiinGroup, giai đoạn 2026-2030 sẽ là thời kỳ bản lề quyết định tốc độ trưởng thành của thị trường tài chính thay thế Việt Nam. Triển vọng tăng trưởng phụ thuộc vào sức phục hồi của nền kinh tế, nhu cầu tiêu dùng và đặc biệt là tiến trình chính thức hóa các hoạt động tín dụng.

Từ nền dư nợ khoảng 283 nghìn tỷ đồng năm 2025, FiinGroup xây dựng ba kịch bản tăng trưởng cho giai đoạn tới.

Trong kịch bản tích cực, khi môi trường vĩ mô thuận lợi, tiêu dùng phục hồi mạnh và khung pháp lý được hoàn thiện nhanh chóng, thị trường có thể đạt tốc độ tăng trưởng kép 22-25% mỗi năm.

Ở kịch bản cơ sở, thị trường duy trì mức CAGR 17-20%, với sự phân hóa ngày càng rõ nét dựa trên năng lực công nghệ và quản trị của từng doanh nghiệp.

Trong trường hợp thận trọng hơn, khi quá trình hoàn thiện pháp lý kéo dài và kinh tế phục hồi chậm, tốc độ tăng trưởng có thể giảm xuống mức 13-16%.

Động lực dài hạn của thị trường còn đến từ cơ cấu dân số vàng của Việt Nam. Năm 2026, nhóm khách hàng mục tiêu của tài chính tiêu dùng trong độ tuổi từ 22-50 đạt 43,07 triệu người, tương đương 68,8% dân số trưởng thành.

Đặc biệt, thế hệ Gen Z hiện có quy mô 20,5 triệu người, chiếm khoảng 33% dân số trưởng thành. Đến năm 2030, nhóm tuổi từ 15-35 dự kiến chiếm tới 48% dân số trưởng thành.

Đây là thế hệ lớn lên cùng công nghệ số, có xu hướng tiếp cận các sản phẩm tài chính trực tuyến và cởi mở hơn với các hình thức vay tiêu dùng hiện đại. Chính vì vậy, Gen Z được xem là nhóm khách hàng chiến lược của các công ty fintech và chuỗi cầm đồ thế hệ mới trong những năm tới.

Tuy nhiên, để thị trường phát triển bền vững, yếu tố then chốt vẫn là hành lang pháp lý.

Một bước tiến quan trọng đã được ghi nhận với Nghị định 94/2025/NĐ-CP về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho hoạt động P2P Lending. Đây được xem là nền tảng để cơ quan quản lý từng bước đưa mô hình này vào khuôn khổ minh bạch hơn.

Đối với lĩnh vực cầm đồ, Nghị định 282/2025/NĐ-CP được đánh giá là dấu mốc quan trọng. Quy định mới tạo ra ranh giới rõ ràng giữa hoạt động cầm đồ chính quy và các mô hình biến tướng, đồng thời mở đường cho sản phẩm cho vay qua đăng ký xe (title lending) phát triển theo hướng chuyên nghiệp và tiệm cận thông lệ quốc tế.

Song song với đó, việc triển khai Đề án 06 và ứng dụng định danh điện tử VNeID đang góp phần thay đổi đáng kể phương thức vận hành của thị trường. Công nghệ xác thực danh tính thông qua CCCD gắn chip giúp nâng cao khả năng kiểm soát rủi ro, tăng tính minh bạch và giảm không gian hoạt động của tín dụng đen.

Những doanh nghiệp có tiềm lực tài chính và năng lực công nghệ như F88 đang được hưởng lợi từ xu hướng chuẩn hóa này. Đồng thời, đây cũng là yếu tố giúp gia tăng niềm tin của nhà đầu tư quốc tế đối với thị trường tài chính thay thế Việt Nam.

Các thương vụ đầu tư tại Singapore và Malaysia trong năm 2025 cho thấy mô hình tài chính thay thế, đặc biệt là cầm đồ hiện đại, vẫn duy trì sức hấp dẫn lớn trong khu vực Đông Nam Á.