Lần theo sợi vải về lại nương dâu...

Sắc lụa Mã Châu. Ảnh: LÊ TRỌNG KHANG

Câu chuyện bảo tồn trang phục truyền thống giờ đây không chỉ dừng lại ở việc gìn giữ khung cửi hay hoa văn, mà đặt ra bài toán cấp thiết về việc phục hồi cả một hệ sinh thái - từ vùng nguyên liệu, tri thức của nghệ nhân đến các nhà thiết kế và thị trường tiêu thụ.

Khi sợi vải rời xa nguyên liệu truyền thống

Ở Mã Châu, làng nghề bên dòng Thu Bồn từng nổi tiếng với chu trình sản xuất khép kín từ trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ cho đến dệt lụa. Người dân nơi đây không đơn thuần làm ra tấm vải mà tham gia trọn vẹn vào hành trình hình thành của từng sợi tơ.

Nhưng vùng nguyên liệu từng nuôi dưỡng nghề đã thay đổi mạnh. Tư liệu về quá trình phục hồi nghề dâu tằm tại Quảng Nam (cũ) cho thấy có thời điểm diện tích trồng dâu trên địa bàn lên đến hơn 2.000 ha, tập trung dọc sông Thu Bồn; sau thời kỳ suy giảm, diện tích chỉ còn khoảng 11 ha. Sự thu hẹp ấy tạo ra một khoảng trống lớn trong chuỗi giá trị của lụa truyền thống: khung dệt có thể giữ lại, kỹ thuật dệt có thể truyền nghề, nhưng nguyên liệu đầu vào không còn được tạo ra đầy đủ ngay trên chính vùng đất của làng nghề.

Nghệ nhân Trần Hữu Phương, một trong những người nhiều năm gắn bó với việc khôi phục lụa Mã Châu, từng trải qua giai đoạn làng nghề lao đao trước sức ép của lụa công nghiệp và sản phẩm giá rẻ. Hiện Mã Châu chỉ còn một số hộ duy trì nghề tơ lụa. Gia đình ông Phương cùng thế hệ kế nghiệp vẫn theo đuổi việc cải thiện kỹ thuật, chất lượng sản phẩm và kết nối lụa truyền thống với các nhà thiết kế.

Điều đáng nói là nguyên liệu không đơn thuần quyết định chất lượng một sản phẩm. Nó còn quyết định mức độ nguyên bản của di sản. Một tấm lụa được hình thành từ dâu trồng ven Thu Bồn, con tằm được nuôi tại địa phương rồi qua bàn tay người ươm tơ, thợ dệt Mã Châu rõ ràng mang một câu chuyện văn hóa khác với sản phẩm chỉ thực hiện công đoạn cuối tại làng nghề.

Thực trạng ấy còn hiện hữu rõ nét hơn trong nghề dệt thổ cẩm của người Cơ Tu. Trước đây, cây bông vải - người Cơ Tu gọi là kpay - được mang từ rừng về thuần hóa trên nương rẫy, sau thu hoạch sẽ qua sơ chế, xe sợi, nhuộm màu rồi mới đưa lên khung dệt. Nhưng sự đổi thay diễn ra quá nhanh khiến giống bông bản địa đứng trước nguy cơ mất trắng, còn các loài cây nhuộm màu trong rừng sâu cũng dần rơi vào quên lãng.

Tại nhiều cộng đồng Cơ Tu, hoa văn truyền thống dù vẫn được lưu giữ nhưng chất liệu đã hoàn toàn chuyển sang sợi công nghiệp.

Sự đứt gãy này chạm tới phần di sản dễ bị tổn thương nhất, bởi mất cây bông hay không còn nhuộm màu tự nhiên cũng đồng nghĩa với việc tri thức dân gian về nhận biết cây rừng, mùa thu hái, công thức phối màu và kỹ thuật ngâm giữ sợi dần mất đi môi trường thực hành. Khung cửi có thể còn đó, nhưng ký ức ngàn đời gắn liền với nó đã khuyết đi một phần.

Phụ nữ Cơ Tu bên tấm thổ cẩm mới dệt. Ảnh: LÊ TRỌNG KHANG

Nhà thiết kế cần một chất liệu có câu chuyện

Ở chiều ngược lại, thị trường thời trang hiện đại đang mở ra những cơ hội mới cho vật liệu truyền thống thông qua góc nhìn của các nhà thiết kế. Tìm về Mã Châu, nhà thiết kế Lê Thanh Hòa nhận ra rằng chính sự kỳ công và những mảng nét tự nhiên của lụa thủ công lại tạo nên dấu ấn độc đáo cho sản phẩm thời trang.

Trong khi đó, nhà thiết kế Bỉ Aldegonde Van Alsenoy (Ava) khi làm việc với phụ nữ Cơ Tu lại trân trọng vẻ thô mộc cùng kỹ thuật dệt cườm độc đáo, chủ động hạn chế việc cắt vụn các tấm vải thổ cẩm trong bộ sưu tập CO’TU,RE nhằm nâng niu công sức của người thợ.

Sự gặp gỡ này gợi mở một triết lý bảo tồn linh hoạt: điều cần giữ vững chính là hạt nhân di sản gồm vật liệu, kỹ thuật và tri thức cộng đồng, trong khi kiểu dáng hay công năng hoàn toàn có thể thay đổi để thích ứng với đời sống đương đại. Tuy vậy, để các nhà thiết kế có thể gắn bó lâu dài, một nguồn cung nguyên liệu bản địa đủ ổn định và quy mô là điều kiện tiên quyết không thể thiếu.

Từ giữ nghề đến giữ cả hệ sinh thái

Thực tế này đặt trách nhiệm không chỉ lên vai nghệ nhân mà đòi hỏi tư duy quản lý bài bản. Trước đây, chính quyền Đông Giang đã xác định bảo tồn nghề dệt phải đi cùng phát triển sinh kế và du lịch thông qua đào tạo, cải tiến kỹ thuật, đa dạng mẫu mã và mời nhà thiết kế đồng hành. Khi Quảng Nam và Đà Nẵng hợp nhất không gian phát triển, bài toán này có điều kiện nhìn rộng hơn để xây dựng chuỗi giá trị toàn vùng: nguyên liệu - sản xuất - thiết kế - du lịch.

Trước hết, việc khảo sát nguồn gen bông bản địa, giống dâu và cây nhuộm rừng là cơ sở để quy hoạch vùng nguyên liệu sinh thái gắn liền với cảnh quan làng nghề, như bãi dâu Thu Bồn nối kết Mã Châu - Hội An hay những vườn bông, cây nhuộm ở vùng Cơ Tu phía Tây.

Quan trọng hơn là thiết lập chuỗi liên kết chặt chẽ giữa nông dân, nghệ nhân, nhà thiết kế và doanh nghiệp nhằm đảm bảo thu nhập ổn định và đầu ra thị trường. Song song đó, ngành văn hóa cần sớm kiểm kê, xây dựng ngân hàng dữ liệu tri thức dân gian và hướng tới truy xuất nguồn gốc câu chuyện cho từng sản phẩm. Khi ấy, giá trị trang phục không còn tính bằng mét vải hay công thợ, mà chứa đựng cả hồn cốt di sản.

Bảo tồn trang phục truyền thống phải là hành trình lần ngược từ chiếc áo trở về sợi vải, nương bông, bãi dâu và rừng già. Giữ vùng nguyên liệu là giữ nơi tri thức bản địa sống động; nối nghệ nhân với thị trường là tạo sinh kế bền vững để tấm thổ cẩm hay dải lụa mãi kể trọn câu chuyện của vùng đất nơi nó sinh ra.