'Lắng nghe em nói': Để trẻ không đơn độc khi tìm kiếm sự giúp đỡ

Các em học sinh tham gia Diễn đàn "Lắng nghe em nói"

Bị các bạn đánh hội đồng thì phải làm gì? Quyền riêng tư bị xâm phạm, em có thể tìm sự giúp đỡ ở đâu? Khi bị người khác nói xấu, chửi bới, em nên ứng xử thế nào? Hiện nay trên mạng xã hội có nhiều trào lưu mới và hấp dẫn, chúng con cần làm gì để chọn lọc được cái hay trên mạng mà vẫn giữ được sự hồn nhiên và chất riêng của mình? 

Những câu hỏi ấy được các em nhỏ mang đến tại Diễn đàn "Lắng nghe em nói", chủ đề "Để trẻ em không đơn độc khi tìm kiếm dịch vụ hỗ trợ", do Trung tâm Hỗ trợ Phụ nữ và Phát triển (CWD) phối hợp với Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) tổ chức chiều ngày 29/10 tại Hà Nội.

Các em học sinh tham gia Diễn đàn "Lắng nghe em nói"

An toàn, lắng nghe, tin tưởng, cảm xúc là những từ khóa xuất hiện trong ý kiến của các em đã được các chuyên gia lắng nghe, giải đáp.

Khoảng cách từ lên tiếng đến được giúp đỡ

Theo bà Dương Thị Ngọc Linh, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Phụ nữ và Phát triển, giữa việc có chính sách, đường dây tiếp nhận thông tin, đơn vị cung cấp dịch vụ và việc trẻ thực sự tiếp cận được sự giúp đỡ vẫn còn khoảng cách.

Trong 19 năm hoạt động, Ngôi nhà Bình yên đã hỗ trợ 1.978 phụ nữ và trẻ em là nạn nhân của bạo lực, xâm hại và mua bán người, đến từ 34 tỉnh, thành phố, thuộc 18 nhóm dân tộc. Gần một nửa số người được hỗ trợ là trẻ em. Trong nhóm trẻ em này, 76% là nạn nhân của bạo lực gia đình và xâm hại tình dục, số còn lại là nạn nhân mua bán người.

Bà Dương Thị Ngọc Linh, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Phụ nữ và Phát triển, phát biểu tại Diễn đàn

Từ thực tiễn đó, bà Dương Thị Ngọc Linh cho biết, hành trình tìm kiếm trợ giúp của trẻ bắt đầu bằng việc nhận diện vấn đề, có đủ an toàn để lên tiếng và được tin tưởng khi kể lại. Các em có thể bị ngăn trở bởi tâm lý sợ hãi, xấu hổ, lo bị trách móc, thiếu thông tin hoặc phụ thuộc vào quyết định của người chăm sóc.

Phân tích sâu hơn tại phiên tọa đàm "Từ lắng nghe đến hành động", thạc sĩ tâm lý Phạm Thị Thảo cho rằng, việc trẻ im lặng, thu mình hay né tránh chia sẻ có thể là phản ứng tự nhiên trước khủng hoảng và căng thẳng. Đằng sau sự trì hoãn còn là nỗi sợ bị trả thù, bị đe dọa hoặc lo rằng nói ra cũng không thay đổi được tình cảnh.

Có trẻ tự nhận lỗi về mình, cho rằng bản thân đã làm sai nên mới bị đánh. Có em sợ câu chuyện được tiết lộ sẽ khiến gia đình tan vỡ, không biết phải đối diện với bạn bè và những người xung quanh ra sao. Những trải nghiệm từng bị gạt đi, bị chất vấn hoặc chứng kiến thông tin riêng tư của người khác bị lan truyền cũng khiến trẻ mất niềm tin.

Theo thạc sĩ tâm lý Phạm Thị Thảo, sự an toàn cần được xây dựng từ những cuộc trò chuyện thường ngày, trước khi khủng hoảng xảy ra. Khi con chia sẻ, cha mẹ cần bình tĩnh lắng nghe, ghi nhận cảm xúc, tránh phản ứng trách móc hay dồn dập chất vấn. Một lời trấn an, sự vỗ về phù hợp có thể giúp trẻ cảm nhận rằng mình có người đồng hành.

Với nhà trường, bà đề nghị tăng cường giáo dục về quyền trẻ em, nhận diện bạo lực, xâm hại, kỹ năng tìm kiếm trợ giúp và giao tiếp lành mạnh. Giáo viên, nhân viên cần được trang bị kỹ năng phát hiện dấu hiệu, tiếp nhận thông tin, xử lý vụ việc và bảo mật cho học sinh.

Các đại biểu chia sẻ tại phiên tọa đàm “Từ lắng nghe đến hành động”

Nhận ra những lời cầu cứu chưa thành tiếng

Từ thực tiễn khám, chữa bệnh, ThS.BS. Lại Thủy Thanh, Trung tâm Y học Phát triển & Sức khỏe Tâm thần, Ban Bảo vệ Trẻ em, Bệnh viện Nhi Trung ương, chia sẻ: Không phải trẻ nào đến bệnh viện cũng nói mình bị bạo lực hay xâm hại. Có em đến khám vì đau đầu, đau bụng, khó ngủ, ăn uống kém hoặc có những bất thường về hành vi. Qua thăm khám và trao đổi, nhân viên y tế mới phát hiện vấn đề phía sau.

Bệnh viện đã chú trọng nâng cao năng lực nhận diện dấu hiệu nghi ngờ cho nhân viên, chủ động quan sát những tổn thương, thông tin bệnh sử thiếu thống nhất hoặc biểu hiện bất thường trong quá trình trẻ tương tác với người chăm sóc. Ban Bảo vệ trẻ em đóng vai trò đầu mối phối hợp giữa các khoa, phòng và những người tham gia hỗ trợ. Bên cạnh điều trị tổn thương cơ thể, trẻ được xem xét nhu cầu tâm lý, xã hội và pháp lý. Không gian tham vấn thân thiện cũng giúp các em dễ chia sẻ hơn.

Một vấn đề được đại diện bệnh viện nhấn mạnh là sự an toàn sau khi trẻ ra viện. Khi tổn thương thể chất đã hồi phục, vẫn cần đánh giá nguy cơ trẻ tiếp tục bị bạo lực, xâm hại; kết nối với địa phương và các dịch vụ hỗ trợ để quá trình bảo vệ được tiếp nối. Hiệu quả hỗ trợ vì vậy cần được nhìn nhận từ việc trẻ có thực sự an toàn, được chăm sóc và tránh nguy cơ tiếp tục bị tổn thương hay không.

Các đại biểu tham gia Diễn đàn

Ở góc độ pháp lý, luật sư Nguyễn Ngọc Tấn chỉ ra một khó khăn: Người giám hộ có thể thiếu hợp tác vì lo kỳ thị, ảnh hưởng đến gia đình; thậm chí người gây tổn thương lại chính là người có trách nhiệm chăm sóc trẻ. Khi ấy, trẻ càng cần những kênh hỗ trợ khác từ giáo viên, bác sĩ, tổ chức Hội, đoàn thể và cộng đồng.

Theo luật sư, người làm việc với trẻ cần có kỹ năng phù hợp với độ tuổi, biết quan sát cả những biểu hiện ngoài lời nói. Đội ngũ tại cơ sở cần được đào tạo thường xuyên, đồng thời người chăm sóc cũng cần được nâng cao hiểu biết để không che giấu vụ việc hoặc gây sức ép khiến trẻ thay đổi lời kể.

Hạn chế để trẻ kể lại tổn thương nhiều lần

Một vấn đề được nhiều diễn giả cùng đề cập là nguy cơ trẻ phải nhắc lại trải nghiệm đau buồn qua nhiều lần tiếp nhận, làm việc với các đơn vị khác nhau.

Ông Nguyễn Ngọc Anh, chuyên gia bảo vệ trẻ em của UNICEF tại Việt Nam, nhấn mạnh: Khi trẻ đã lấy hết can đảm bày tỏ nhu cầu được giúp đỡ, trách nhiệm tìm đường qua hệ thống hỗ trợ không thể tiếp tục đặt lên vai các em và gia đình. Các cơ quan, đơn vị cần chủ động phối hợp, kết nối dịch vụ.

Theo ông, hệ thống hỗ trợ cần đơn giản nhất có thể đối với trẻ, dù phía sau có sự tham gia của nhiều ngành. Các em cần được lắng nghe, tôn trọng và kết nối kịp thời, thay vì phải tự tìm hiểu từng cơ quan phụ trách việc gì.

Ông Nguyễn Ngọc Anh, chuyên gia bảo vệ trẻ em của UNICEF tại Việt Nam, chia sẻ tại Diễn đàn

Thiếu tá Nguyễn Thị Bích Thủy, đại diện Cục Cảnh sát hình sự, Bộ Công an, chia sẻ về việc tổ chức điều tra thân thiện, sử dụng ngôn ngữ và cách hỏi phù hợp với trẻ bị xâm hại. Cán bộ cần chuẩn bị kỹ nội dung, rà soát tài liệu đã có để hạn chế số lần lấy lời khai và thời gian làm việc; chú ý trạng thái tâm lý, sức khỏe của trẻ trong suốt quá trình tiếp xúc. Việc ghi âm, ghi hình khi đáp ứng điều kiện cũng góp phần lưu giữ thông tin, giảm yêu cầu trẻ kể lại sự việc. Không gian, thời điểm làm việc và thành phần hỗ trợ cần được bố trí phù hợp để trẻ cảm thấy an toàn.

Thiếu tá Nguyễn Thị Bích Thủy, đại diện Cục Cảnh sát hình sự, Bộ Công an, chia sẻ về việc tổ chức điều tra thân thiện, sử dụng ngôn ngữ và cách hỏi phù hợp với trẻ bị xâm hại.

Cùng quan điểm, luật sư Nguyễn Ngọc Tấn đề xuất tăng cường phối hợp tại một điểm đến giữa hỗ trợ tâm lý, pháp lý và cơ quan điều tra, hạn chế những lần trẻ phải gợi lại tổn thương. Ông cũng lưu ý khó khăn về cơ sở vật chất và nhân lực có kỹ năng làm việc với trẻ ở những địa bàn còn thiếu điều kiện.

Tiếng nói của trẻ cần được tiếp nhận và phản hồi

Từ góc độ quản lý nhà nước, bà Lê Thị Hường, đại diện Cục Bà mẹ và Trẻ em, Bộ Y tế cho biết, những định hướng được chú trọng gồm hoàn thiện quy trình hỗ trợ, can thiệp; nâng cao chất lượng dịch vụ; thúc đẩy mô hình bảo vệ trẻ em tích hợp và huy động nguồn lực xã hội.

Việc phát triển các cơ sở cung cấp dịch vụ ngoài công lập cần gắn với tiêu chuẩn chuyên môn, cơ chế quản lý và phối hợp phù hợp. Vai trò giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc, Hội LHPN và các tổ chức chính trị - xã hội cũng được nhấn mạnh thông qua việc lắng nghe trẻ cần đi cùng cơ chế tiếp nhận, phản hồi và theo dõi việc giải quyết ý kiến. Trẻ cần biết điều mình nói đã được xem xét thế nào, ai có trách nhiệm hỗ trợ và những việc gì sẽ được thực hiện.

Một số hình ảnh các em tham gia diễn đàn

Những chia sẻ, trao đổi của các đại biểu tại diễn đàn góp phần lắng nghe, tiếp nối sự hỗ trợ trẻ em từ những vấn đề cụ thể trong cuộc sống để những lời chia sẻ của các em được bảo vệ, được đón nhận bằng sự tin tưởng và đồng hành.