Làng nghề mộc Ngọc Than: Linh động sinh kế, kiến tạo câu chuyện thời đại mới

Tranh gỗ "Vinh quy bái tổ", một sản phẩm từ làng nghề Ngọc Than, đạt kỷ lục Việt Nam (hạng mục tranh gỗ liền khối lớn nhất ) đang được trưng bày trong không gian di tích Văn Miếu-Quốc Tử Giám. (Ảnh: Minh Anh/Vietnam+)

Không chỉ duy trì sản xuất và kinh doanh đồ gỗ truyền thống, người thợ làng mộc Ngọc Than (Hà Nội) đang chủ động tìm kiếm và đáp ứng các đơn hàng cá nhân hóa, chủ động giới thiệu sản phẩm bằng mạng xã hội để duy trì và phát triển làng nghề một cách bền vững.

Lấy truyền thống làng làm vốn

"Đưa nghề ra phố" là workshop (thực hành ngắn dưới sự hướng dẫn của người có chuyên môn) do anh Bùi Trọng Quân, một người con làng mộc Ngọc Than tổ chức tại di tích Văn Miếu- Quốc Tử Giám. Hoạt động nhằm giới thiệu nghề truyền thống của mình thông qua trải nghiệm khắc tranh gỗ đơn giản.

Là thế hệ thứ ba trong gia đình theo nghề, anh Quân luôn trăn trở việc quảng bá và gìn giữ nghề truyền thống quê hương, "làm thế nào để nghề không còn chỉ ở trong một ngôi làng hay trên những bàn tay của nghệ nhân mà nghề sẽ phải được xuất hiện ở phố. Người dân, du khách được thấy và được trải nghiệm chính cái nghề đó. Có như vậy nghề mới có sức sống,” anh Quân bộc bạch.

Vì thế với "Đưa nghề vào phố," anh và các cộng sự mang đến loạt tranh gỗ phiên bản, vừa để giới thiệu về cái tên Ngọc Than quê hương anh, vừa để khơi dậy sự tự hào với câu chuyện truyền thống - một trong những giá trị cốt lõi của các làng nghề.

Một số mẫu khắc đơn giản hóa cho người không chuyên trải nghiệm tại Văn Miếu-Quốc Tử giám. (Ảnh: Minh Anh/Vietnam+)

Với mỗi lượt trải nghiệm có giá 100.000 đồng, du khách có thể chọn hình tùy theo sở thích. Trong suốt quá trình trải nghiệm sẽ có người thuộc làng nghề hướng dẫn, hỗ trợ, đồng thời giới thiệu về các nét nổi bật của Ngọc Than.

Mỗi hình ảnh tương ứng một câu chuyện và giá trị văn hóa, ví dụ như hình cây tre đại diện cho phẩm chất nhà Nho liêm chính, các mẫu hoa văn được lấy từ kiến trúc của không gian di tích...

Lương y Dương Phú Cường, một du khách từ Thành phố Hồ Chí Minh, chọn bức tranh sỹ tử đi thi để thử sức trong trải nghiệm "Đưa nghề ra phố". Dù là thiết kế có nhiều đường nét phức tạp, cầu kỳ, đòi hỏi phải thật tĩnh tâm và tập trung để khắc cho chuẩn xác, ông Cường vẫn cảm thấy ưng ý bởi việc tu luyện chuyên môn, rèn luyện bản thân là những đức tính quan trọng mà ai cũng cần có và khi hoàn thành bức tranh này, ông cảm thấy đã vượt qua chính mình.

Với anh Bùi Trọng Quân, thành công của workshop sau gần nửa năm tổ chức không chỉ ở mức độ thu hút khách (gần 10.000 lượt) và nguồn thu nhập tăng thêm từ việc thu phí trải nghiệm; mà còn ở việc có nhiều du khách ngỏ ý muốn đến Ngọc Than để trải nghiệm nghề một cách sâu sắc và tường tận hơn nữa.

Một du khách trải nghiệm khắc gỗ với sự hỗ trợ của anh Bùi Trọng Quân. (Ảnh: Minh Anh/Vietnam+)

Đằng sau hoạt động trải nghiệm tại Văn Miếu là câu chuyện rộng hơn về khả năng thích ứng của một làng nghề truyền thống, cách trung tâm Hà Nội chỉ khoảng 30km về phía Tây.

Làng mộc Ngọc Than trước kia thuộc huyện Quốc Oai, sau sáp nhập thuộc xã Kiều Phú, nằm cách trung tâm Thành phố Hà Nội khoảng 30km về phía Tây. Năm 2015, Ngọc Than được Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội công nhận danh hiệu làng nghề truyền thống, xác nhận có tuổi đời hơn 200 năm.

Tuy không "nức tiếng" đất Thăng Long như Làng thêu Quất Động, Làng gốm Bát Tràng, Nón lá làng Chuông… hay như những làng gỗ truyền thống như Đồng Kỵ (Bắc Ninh), La Xuyên (Nam Định), nhưng Ngọc Than lại là làng nghề hiếm hoi có lực lượng trẻ tuổi chủ động giữ nghề và lấy đó làm sinh kế ổn định.

Linh động sinh kế từ những giá trị truyền thống

Xét về truyền thống, làng nghề mộc Ngọc Than duy trì được hai điểm mạnh từ quá khứ tới nay. Theo lý giải của ông Đỗ Đình Thường, Chủ tịch Hội làng nghề chạm khắc gỗ Ngọc Than, một là sự đa dạng hiếm có, từ đồ gỗ thủ công mỹ nghệ, đồ thờ cúng cao cấp và mộc dân dụng, hai là sự ổn định và nghiêm khắc trong các quy chuẩn kỹ thuật cũng như mỹ thuật.

"Chúng tôi luôn tuân thủ những tạo hình chuẩn về hình tượng và tạo hình truyền thống, ví dụ rồng thời Lý phải có thân dáng, vảy rồng như thế nào, rồng thời Trần phải có thân mình dày dặn ra sao... chứ không sáng tạo thêm thắt một cách vô tội vạ," ông Thường chia sẻ.

Nhờ duy trì chất lượng, làng nghề cũng nhận về số đơn hàng ổn định. Người trẻ chọn ở lại làng, học hỏi thế hệ cha chú theo nghề. Với gia đình ông Đỗ Đình Thường, không chỉ các con mà cả các cháu cùng đồng hành phát triển chuyên môn xây nhà gỗ, đến nay đã có đơn hàng đặt xây tại Mỹ và Đức. Cứ thế, người trẻ tinh mắt thực hiện các thao tác đục khắc, người lớn tuổi phụ trách về kiểm soát chất lượng.

Theo chia sẻ, thu nhập của nghề mộc hiện nay tại Ngọc Than có thể dao động từ khoảng 10-30 triệu đồng tùy theo trình độ tay nghề và khả năng tìm kiếm các đơn hàng. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Những người làm nghề ở thế hệ 7X, 8X ở làng đang tận dụng nền tảng công nghệ và mạng xã hội để giới thiệu quá trình làm nghề tại xưởng, buộc phải trở nên nhanh nhạy hơn để nắm bắt thị trường.

Hiện nay, song song với những sản phẩm đồ gỗ gia dụng, đồ thờ... truyền thống, anh Bùi Trọng Quân và nhiều đồng nghiệp khác còn chủ động tìm kiếm khách hàng cá nhân, doanh nghiệp, sáng tạo nhiều sản phẩm tranh gỗ, sản phẩm trang trí đẹp mắt, lồng ghép nhiều câu chuyện văn hóa, phong thủy…

"Hiện nay, cộng đồng người 'chơi' đồ gỗ đã trẻ hơn. Nếu ngày trước độ tuổi phổ biến là khoảng 55 tuổi, thì ngày nay có thanh niên từ 35 tuổi đã quan tâm tới bộ môn này," anh Quân chỉ ra một thế mạnh về thị trường. "Các sản phẩm từ văn hóa Việt rất được ưa chuộng, ví dụ các mẫu tượng về Phật Hoàng Trần Nhân Tông, các danh nhân Trần Hưng Đạo, Lý Thường Kiệt... có thể được chế tác theo nhiều cách trên các phôi gỗ và tạo hình khác nhau. Chúng tôi sẽ đến tận nơi tư vấn thiết kế, kích thước, nơi treo và nội dung tranh dựa trên nghề nghiệp cũng như sở thích cá nhân của khách."

Thu nhập trung bình của thợ mộc địa phương hiện dao động từ 10-15 triệu đồng/tháng. Thợ mới đạt khoảng 6-8 triệu đồng/tháng, trong khi những thợ lành nghề, năng động có thể đạt 20-30 triệu đồng/tháng. Sự phát triển chung của làng nghề khiến ngày càng nhiều người trẻ tham gia sản xuất, lấy nghề quê hương làm kế sinh nhai.

Theo ông Trần Hùng, Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội xã Kiều Phú, hiện tại thôn Ngọc Than có khoảng 30-40% số hộ gia đình tham gia vào các công đoạn sản xuất, chế tác và kinh doanh đồ gỗ. Tổng doanh thu từ hoạt động này đạt khoảng 103 tỷ đồng mỗi năm, đóng góp xấp xỉ 2,4% tổng giá trị sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp của địa phương.

Một tác phẩm lấy cảm hứng từ cảnh nghênh đón Phật Hoàng Trần Nhân Tông. (Ảnh: Xưởng gỗ Bùi Gia)

Thấy được tiềm năng từ vị trí địa lý thuận lợi (gần trung tâm Thủ đô), liền kề nhiều điểm du lịch tâm linh, sinh thái nổi tiếng như chùa Thầy, khu sinh thái Tuần Châu Hà Nội, chùa Tây Phương), địa phương đang hướng tới xây dựng các trải nghiệm khám phá làng nghề cho du khách, đặc biệt chú trọng nhóm người trẻ và khách quốc tế lại.

“Chúng tôi cũng tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng livestream bán hàng, cách quay dựng bằng điện thoại, xây dựng thương hiệu cá nhân đối với các nghệ nhân và thợ trẻ, chủ xưởng mộc; hỗ trợ tư vấn, hoàn thiện hồ sơ đánh giá phân hạng sản phẩm OCOP (từ 3 đến 5 sao), ưu tiên quảng bá các sản phẩm này tại các hội chợ triển lãm trong và ngoài nước do Thành phố tổ chức, góp phần mở rộng xuất khẩu ra nước ngoài," ông Trần Hùng chia sẻ.

Trên cơ sở tiềm năng này, đại diện Ủy ban nhân dân xã cũng cho biết đã bố trí quy hoạch quỹ đất, đầu tư cơ sở hạ tầng như nhà trưng bày sản phẩm của làng nghề, quy hoạch không gian riêng vừa sản xuất vừa đón tiếp khách, đảm bảo an toàn lao động./.