Lắng nghe thanh âm đất Việt

Nhà hát Nghệ thuật truyền thống cung đình Huế

Từ cung đình huyền ảo đến tiếng vọng đại ngàn

Tại Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc đợt I - 2026, những câu chuyện văn hóa được kể qua tiếng đàn, tiếng trống, tiếng sáo cùng sự tài hoa của người nghệ sĩ. Mỗi chương trình mang một sắc màu riêng, góp phần làm phong phú bức tranh âm nhạc dân tộc và tôn vinh bản sắc văn hóa Việt Nam.

Chỉ trong ít ngày, khán phòng trở thành điểm hẹn của nhiều miền văn hóa, từ âm nhạc cung đình Huế, âm hưởng núi rừng đến nhạc Chăm sâu lắng và nhạc ngũ âm Kh’mer Nam Bộ rộn ràng. Qua bàn tay khổ luyện của nghệ sĩ, mỗi nhạc cụ cất lên một sắc thái riêng, khi tha thiết, lúc hào sảng, gợi câu chuyện về đất và người.

Trong chương trình của Đoàn nghệ thuật truyền thống cung đình Huế, dưới sự dẫn dắt của NSƯT Hoàng Trọng Cương, những giai điệu ngũ cung hòa quyện cùng âm hưởng nhã nhạc và nghi lễ, đưa người nghe trở về không gian cung đình xưa trầm mặc, huyền ảo. Đó cũng là những thanh âm lưu giữ dấu ấn di sản văn hóa từng gắn bó với đời sống tinh thần của nhiều thế hệ.

Ngồi nghe những thanh âm ấy, người ta như cảm nhận thời gian chậm lại. Mỗi nhịp điệu, câu nhạc đều gợi dấu ấn của một thời, lưu giữ chiều sâu lịch sử và những giá trị văn hóa trong nghệ thuật truyền thống.

Phần trình diễn của Đoàn nghệ thuật Khánh Hòa

Rời không gian cung đình, người nghe đến với miền văn hóa Chăm qua tác phẩm “Vọng”. Tiếng trống paranưng cùng âm thanh đàn đá gợi nhắc đời sống tín ngưỡng, tinh thần và những giá trị thiêng liêng được đồng bào Chăm gìn giữ qua nhiều thế hệ. Từ chất liệu âm nhạc nghi lễ, “Vọng” ngân lên những âm hưởng sâu lắng, đưa di sản truyền thống đến gần hơn với đời sống hôm nay.

Nếu tiếng trống gợi nhắc những giá trị văn hóa ngàn đời, thì “Giai điệu đại ngàn” đưa người nghe đến với vẻ hùng vĩ của núi rừng. Tiếng đàn đá hòa quyện cùng các nhạc cụ dân tộc, khi sâu lắng, khi hào sảng, gợi âm thanh của gió núi, suối rừng và hơi thở cuộc sống nơi đại ngàn.

Ông Nguyễn Văn Hòa (ngụ phường Phan Thiết) cho biết, cuộc thi là dịp để ông trực tiếp khám phá sự phong phú của nhạc cụ dân tộc. Ông đặc biệt ấn tượng với sáo vỗ không lỗ, còn gọi là phong tiêu, nhạc cụ độc đáo của đồng bào Tây Nguyên. Sáo được làm từ một đoạn tre, không có lỗ bấm; người nghệ sĩ dùng hơi và động tác vỗ, đóng mở đầu ống để tạo nên những cao độ, âm sắc khác nhau.

Điều khiến khán giả thích thú là cách biểu diễn độc đáo và âm thanh lạ tai từ nhạc cụ tưởng chừng giản dị. Tiếng sáo khi vút cao, khi ngân nga, gợi liên tưởng đến gió núi, suối rừng và tiếng chim buổi sớm.

Sức hấp dẫn của cuộc thi còn đến từ những khám phá bất ngờ. Một nhạc cụ lạ, một âm sắc mới cũng đủ khơi gợi sự tò mò, giúp người nghe thêm hiểu và yêu những giá trị văn hóa dân tộc.

Anh Bùi Văn Hậu (ngụ phường Hàm Thắng) chia sẻ: “Sân khấu được đầu tư bài bản, các tiết mục hoành tráng. Đây là cơ hội để những người theo đuổi âm nhạc học hỏi, chiêm nghiệm về nhạc cụ dân tộc Việt Nam. Lần đầu tiên, tôi được thưởng thức trọn vẹn âm thanh từ nhiều nhạc cụ độc đáo của Việt Nam”.

Đoàn nghệ thuật cải lương Vàm Cỏ

Gìn giữ di sản bằng sức sáng tạo thời đại

Dòng thanh âm tiếp tục đưa người nghe xuôi về phương Nam, nơi dàn nhạc Ngũ âm truyền thống của người Kh’mer mang đến một sắc thái riêng. Được hợp thành từ 5 bộ nhạc cụ làm bằng những chất liệu khác nhau gồm đồng, sắt, mộc, hơi và da, dàn nhạc tạo nên sự phong phú về âm sắc, vừa có nét rộn ràng, vừa có chiều sâu lắng đọng.

Những thanh âm riêng biệt hòa quyện thành một chỉnh thể giàu sức sống. Âm nhạc không chỉ vang lên trên sân khấu, mà còn gợi nhắc về sinh hoạt cộng đồng, về đời sống tinh thần và sự gắn bó giữa con người với cội nguồn văn hóa. Mỗi vùng đất có một tiếng nói riêng, nhưng khi cùng hiện diện trong một không gian nghệ thuật, những khác biệt ấy không tạo nên khoảng cách. Qua từng phần trình tấu, người xem có thể cảm nhận rằng phía sau mỗi nhạc cụ là một câu chuyện, phía sau mỗi giai điệu là một cộng đồng đã bền bỉ gìn giữ những giá trị của mình.

Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông nhấn mạnh, âm nhạc truyền thống là bộ phận quan trọng của di sản văn hóa dân tộc, kết tinh tâm hồn, bản sắc và sức sáng tạo của người Việt qua nhiều thế hệ. Trong đó, hệ thống nhạc cụ dân tộc với âm sắc, kỹ thuật diễn tấu và đặc trưng riêng góp phần tạo nên diện mạo độc đáo của âm nhạc Việt Nam, lưu giữ ký ức cộng đồng và bồi đắp tình yêu quê hương, niềm tự hào dân tộc.

Điều đó cũng đặt ra yêu cầu gìn giữ và phát huy các giá trị âm nhạc truyền thống trong đời sống hôm nay. Trước xu thế hội nhập và chuyển đổi số, bảo tồn nhạc cụ dân tộc cần gắn với đổi mới cách tiếp cận, đưa di sản đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.

Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc đợt I năm 2026 vì thế không chỉ là nơi các nghệ sĩ thể hiện tài năng, bản lĩnh nghề nghiệp và sức sáng tạo. Nếu độc tấu làm nổi bật kỹ thuật, khả năng làm chủ nhạc cụ và chiều sâu biểu cảm của cá nhân, thì hòa tấu đòi hỏi sự lắng nghe, phối hợp và đồng điệu giữa nhiều nghệ sĩ.

Dù ở hình thức nào, điều đọng lại vẫn là tình yêu dành cho âm nhạc truyền thống và khát vọng tiếp nối những giá trị quý báu của cha ông. Với người yêu âm nhạc, đây là dịp để bước vào một hành trình khám phá, lắng nghe những thanh âm quen mà lạ, để hiểu hơn về sự phong phú của văn hóa Việt Nam.

Đôi khi, chỉ một tiếng trống ngân, giọt đàn bầu thánh thót, hoặc chút bi ai của kìm, hay tiếng sáo reo vui cũng đủ gợi bao cảm xúc. Khi thanh âm khép lại, dư âm vẫn còn ở lại trong lòng người nghe, như lời nhắc nhở dịu dàng về cội nguồn, về bản sắc và những giá trị cần được nâng niu, gìn giữ.

Yêu âm nhạc dân tộc cũng là yêu những câu chuyện của đất nước mình, nơi mỗi thanh âm gửi gắm tình quê hương, tình yêu xứ sở và niềm tin vào tương lai. Qua sự gìn giữ, trao truyền của các thế hệ nghệ sĩ, nghệ nhân, những thanh âm từ nhạc cụ dân tộc tiếp tục ngân vang, nối dài dòng chảy văn hóa Việt Nam trong đời sống hôm nay.