Lãnh đạo phải có bản lĩnh, không để 'người tài ở ngoài cửa, người trung bình ở trong'

Xác định nhân tài là nguồn lực chiến lược đặc biệt của quốc gia, Kết luận số 105 của Hội nghị Trung ương 4 khóa 14 đặt trọng dụng vào vị trí then chốt, lấy sản phẩm, kết quả và giá trị cống hiến làm thước đo.

Trao đổi với VietNamNet, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ (đoàn Quảng Trị) đánh giá điểm mới cốt lõi của kết luận là chuyển từ quản lý con người theo tổ chức, biên chế sang quản trị và phát triển nhân tài.

Theo ông, nhân tài được nhận diện chủ yếu qua năng lực thực tế và đóng góp cụ thể, không đồng nhất với bằng cấp, học hàm, học vị, chức vụ hay thâm niên công tác.

Ông Vũ nhấn mạnh việc xác định trọng dụng là khâu then chốt, đi cùng yêu cầu cơ quan sử dụng phải giao việc xứng tầm, giữ người bằng môi trường làm việc, cơ hội sáng tạo và sự ghi nhận xứng đáng.

Đồng quan điểm, đại biểu Nguyễn Ngọc Việt (đại biểu chuyên trách đoàn Hà Nội) cho biết việc thu hút và trọng dụng nhân tài của Đảng ta đã “chuyển từ tư duy tìm người đáp ứng tiêu chuẩn có sẵn sang tìm người có khả năng giải quyết những vấn đề mà đất nước đang cần”.

Từ thực tiễn công tác Đoàn và công tác cơ sở, ông nhận thấy có những bạn trẻ sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, giải quyết công việc hiệu quả, được nhân dân tín nhiệm nhưng chưa chắc có một hồ sơ thật đẹp. Ngược lại, có người đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn trên giấy tờ song khi được giao việc khó, việc mới lại chưa thể hiện năng lực tương xứng.

“Bằng cấp cần được tôn trọng nhưng không nên trở thành rào cản khiến người có thực tài mất cơ hội cống hiến” - ông Việt nói.

GS.TS Phan Trung Lý - nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội - cũng chỉ ra bất cập khi bằng cấp, chức danh hoặc quá trình công tác vẫn được coi trọng hơn năng lực sáng tạo và sản phẩm thực tế.

Theo ông, thu hút, trọng dụng nhân tài cần được nhìn nhận như một bộ phận của chiến lược phát triển quốc gia và kiến tạo thể chế phát triển. Nếu chỉ có chính sách mời gọi mà thiếu môi trường để nhân tài phát huy năng lực, chính sách sẽ khó đạt hiệu quả.

Ông đồng tình với việc chuyển từ chính sách ưu đãi nhân tài sang xây dựng hệ sinh thái trọng dụng nhân tài: người tài có thể làm việc lớn, được trao quyền tương xứng, được bảo vệ khi đổi mới vì lợi ích chung và được đánh giá công bằng.

Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ nhất trí lấy việc đặt hàng nhiệm vụ chiến lược, bài toán lớn làm căn cứ lựa chọn nhân tài.

“Có bài toán cụ thể mới biết cần người thế nào và đánh giá được người đó làm đến đâu” - ông nói.

Khi bố trí, sử dụng, nhiệm vụ phải đi liền với người thực hiện, thẩm quyền và nguồn lực; có mục tiêu, sản phẩm đầu ra, thời hạn rõ ràng. Kết quả thực hiện là căn cứ đánh giá; khi không đáp ứng yêu cầu phải kịp thời chấm dứt giao nhiệm vụ.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Việt lấy ví dụ: địa phương gặp khó khăn trong cải cách thủ tục hành chính, quản lý môi trường hoặc chuyển đổi số cần công khai bài toán, yêu cầu về kết quả, thời gian và điều kiện bảo đảm. Người có năng lực được tham gia đề xuất phương án, thuyết trình, phản biện và chứng minh khả năng thực hiện. Người được lựa chọn không nhất thiết có hồ sơ thành tích dày nhất mà phải có phương án khả thi, năng lực tổ chức thực hiện và sẵn sàng chịu trách nhiệm về kết quả.

Với trường hợp chưa đáp ứng một số tiêu chuẩn mang tính hình thức, ông đề xuất cơ chế phù hợp để họ tham gia qua hợp đồng chuyên gia, nhiệm vụ hoặc dự án cụ thể. Quy định không còn phù hợp cần được rà soát, sửa đổi theo thẩm quyền, không thể tùy tiện bỏ qua điều kiện pháp luật bắt buộc.

Ở góc độ phát triển nghề nghiệp, GS.TS Phan Trung Lý đề xuất thiết kế song song hai con đường: lãnh đạo, quản lý và chuyên gia, chuyên môn sâu. Theo ông, một người giỏi chuyên môn không nhất thiết phải trở thành cán bộ quản lý mới được trọng dụng. Nhà khoa học, chuyên gia công nghệ, pháp lý, kinh tế cần có cơ hội đạt vị thế nghề nghiệp, thu nhập và ảnh hưởng tương xứng mà không bắt buộc chuyển sang chức vụ hành chính.

Đây cũng là điều được đại biểu Nguyễn Khánh Vũ lưu ý khi bố trí nhân tài: chuyển một người từ chuyên môn sang quản lý cần được đánh giá kỹ. Người giỏi chuyên môn hoàn toàn có thể được trọng dụng ngay trong lĩnh vực chuyên môn.

Bên cạnh đó, đại biểu Nguyễn Ngọc Việt cho rằng người trẻ không chỉ cần thu nhập hay sự ghi nhận. Họ còn mong được tin tưởng, thử sức và nhìn thấy công việc của mình có ích cho cộng đồng.

“Người lãnh đạo không chỉ cần biết tìm người giỏi mà còn phải có bản lĩnh sử dụng người giỏi, kể cả những người trẻ có suy nghĩ khác mình, dám tranh luận và đề xuất cách làm mới” - ông nhấn mạnh.

Theo ông, không thể yêu cầu người tài tạo đột phá nhưng mọi quyết định vẫn phải xin ý kiến qua nhiều tầng nấc, hoặc giao trách nhiệm lớn mà không có điều kiện thực hiện.

GS.TS Phan Trung Lý cũng cho rằng không thể thu hút nhân tài bằng ưu đãi nhưng lại để họ làm việc trong môi trường kìm hãm sáng tạo. Ông đề xuất giảm tầng nấc trung gian, tăng tự chủ chuyên môn, chuyển từ kiểm soát đầu vào sang đánh giá đầu ra. Đặc biệt, người đứng đầu phải được đánh giá bằng kết quả phát triển đội ngũ và hiệu quả sử dụng nhân lực chất lượng cao.

“Không để xảy ra tình trạng 'người tài ở ngoài cửa, người trung bình ở trong hệ thống' hoặc nhân tài được tuyển về nhưng không được giao việc, không được trao quyền, không có môi trường phát huy năng lực” - ông cho hay.

Cùng với trao quyền, cơ chế bảo vệ cần phân định rõ rủi ro do đổi mới, thử nghiệm vì lợi ích chung với hành vi vi phạm, vụ lợi hoặc cố ý làm trái. Ông đề xuất bảo vệ người đổi mới khi đã tuân thủ quy trình cần thiết, hành động trung thực, không vụ lợi và có cơ sở khoa học, thực tiễn.

Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ thì kỳ vọng sớm thể chế hóa cơ chế giao nhiệm vụ gắn với thẩm quyền, nguồn lực, miễn trừ trách nhiệm hợp lý khi gặp rủi ro khách quan cùng các chính sách đãi ngộ đủ sức hấp dẫn. Việc bảo vệ phải đi cùng công khai, minh bạch, ngăn lợi dụng chính sách để tạo đặc quyền, đặc lợi.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Việt lưu ý khi đánh giá bằng kết quả cũng không có nghĩa máy móc đo mọi công việc bằng con số. Nghiên cứu, sáng tạo cần thời gian và có thể gặp rủi ro khách quan.

“Phải phân biệt rõ người nghiêm túc đổi mới nhưng chưa thành công với người thiếu trách nhiệm hoặc lợi dụng chính sách” - ông nói.

Theo đại biểu đoàn Hà Nội, người tài cần được chứng minh bằng công việc; người sử dụng nhân tài phải được đánh giá bằng khả năng phát hiện, trao cơ hội và phát huy năng lực của họ.

Theo đại biểu Nguyễn Khánh Vũ, điều khó nhất vẫn là chọn đúng người. Muốn vậy phải rõ tiêu chí chọn, người chọn và cách bố trí, sử dụng. Kết luận đã định hướng xây dựng khung tiêu chí quốc gia về nhân tài theo hướng mở, linh hoạt, gắn trách nhiệm lựa chọn với người đứng đầu và yêu cầu xử lý nghiêm hành vi lợi dụng tiến cử để vụ lợi.

Đồng quan điểm, TS Luật học Phạm Tuấn Khải - nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp luật, Văn phòng Chính phủ - cho rằng cần đổi mới nhận thức trong xây dựng chính sách, pháp luật về nhân tài.

Ngoài việc bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các chủ thể thì khi xây dựng chính sách, pháp luật về nhân tài cần có nhận thức mới nhằm đoạn tuyệt với “kỹ thuật lối mòn và chủ nghĩa kinh nghiệm”.

Đặc biệt là cần tìm hiểu, phản biện đúng người, đúng đối tượng khi đặt các nhân tài vào các vị trí khác nhau hoặc hoán đổi khi cần thiết trên nền tảng “người nào việc nấy”. Việc này nhằm tránh việc sử dụng phát triển nhân tài mang tính kỹ trị (thuần túy là nhà khoa học), sau một thời gian chuyển thành các chính khách, quản trị công, để rồi hậu quả xấu như đã xảy ra trong thời gian qua.

“Loại bỏ triệt để quan niệm chủ quan, duy ý chí, lợi dụng tuyển chọn, sử dụng phát triển, nhân tài để xây dựng hệ sinh thái quyền lực trong chính trị, kinh tế, khoa học kỹ thuật bằng các quan hệ. Đồng thời cũng phải loại bỏ cách hiểu, sử dụng nhân tài phi quy tắc, tiêu chuẩn dưới hình thức 'ê kíp làm việc' nhằm phục vụ lợi ích nhóm, lợi ích cục bộ” - ông Khải lưu ý.

Vì vậy, khi triển khai thực hiện chính sách, yêu cầu là hệ thống pháp luật phải xuất phát từ lợi ích chung, thể hiện tính minh bạch, tính giải trình và phản biện quy phạm, trên cơ sở đánh giá tác động xã hội - kinh tế một cách khách quan, khoa học.

Đồng thời cần có khâu kiểm tra, giám sát hoặc “hậu kiểm” từng chính sách, từng chế định pháp luật sau một thời gian thực hiện. Những chính sách, pháp luật chưa thực sự chín muồi mà cần phải ban hành ngay theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền hoặc bảo đảm tính dự báo trong quy trình ban hành chính sách, cần có các quy định mở theo hướng “thí điểm” hoặc hợp đồng - khế ước pháp lý giữa các chủ thể trong từng hoàn cảnh cụ thể.

“Tuyệt đối không vì thành tích mà bỏ qua các quy trình pháp lý cần thiết trong tổ chức thực thi chính sách, pháp luật về nhân tài” - ông Khải nói.

TS. Phạm Tuấn Khải cũng cho rằng cần hướng tới tư duy xây dựng một đạo luật về nhân tài trong không gian phát triển mới của đất nước. Ông cho biết quan niệm và vai trò của nhân tài được Đảng ta định hướng xây dựng từ Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ 6, đến nay chưa có một văn bản mang tính giá trị pháp lý cao về vấn đề này. Hiện nay, chúng ta có rất nhiều luật chuyên ngành có quy định về nguồn trí thức chất lượng cao, thu hút và sử dụng nhân tài, do đó cần rà soát hệ thống hóa và nâng cấp giá trị pháp lý.

Việc xây dựng pháp luật về nhân tài phải theo tinh thần mới, xóa bỏ tư tưởng “kiểm soát - quản lý” chuyển sang “kiến tạo - quản trị”; pháp lý hóa việc thu hút, lựa chọn, sử dụng, phát triển nhân tài trong một đạo luật (luật về nhân tài).

Trong đó bao gồm các chế định từ phát hiện, bồi dưỡng, giáo dục đào tạo (từ nhỏ đến đào tạo bồi dưỡng tài năng); thu hút, trọng dụng nhân tài trong và ngoài nước; chuẩn hóa các quy tắc, tiêu chí, nguyên tắc lựa chọn, sử dụng nhân tài; quản trị nhân tài trong các khu vực công - tư (chức danh quản lý và khoa học đối với nhân tài, luân chuyển nhân tài giữa các khu vực…); đánh giá năng lực thực tế nhân tài.

Các vấn đề đạo đức, bằng cấp, học vị với nhân tài; thẩm quyền của các chủ thể sử dụng phát triển nhân tài, đặc biệt là quyền, lợi ích, điều kiện làm việc và đãi ngộ đối với nhân tài; trách nhiệm về rủi ro trong nghiên cứu thử nghiệm với vi phạm pháp luật bảo vệ người dám đổi mới, dám nghĩ, dám làm... cũng được đặt ra trong luật này.

Việc làm nói trên không chỉ là nâng cao nhận thức tư duy về nhân tài mà còn là bước phát triển mới trong khoa học quản trị, khoa học pháp lý hiện đại, đáp ứng yêu cầu của một kỷ nguyên tiến bộ ở Việt Nam.