Lào tìm cách khai thác lợi thế năng lượng để thúc đẩy phát triển kinh tế

Nhưng khi nhu cầu năng lượng của Đông Nam Á tiếp tục tăng, lợi thế này cũng đặt ra một bài toán mới đối với Lào. Thay vì chỉ mở rộng sản xuất để xuất khẩu thêm điện, làm thế nào để biến điện năng thành động lực cho tăng trưởng của chính nền kinh tế.

Tuần lễ sản phẩm Việt- Lào thu hút đông đảo người tiêu dùng 

*Từ xuất khẩu điện đến lợi thế cho công nghiệp

Trong nhiều năm, xuất khẩu điện là hướng đi tự nhiên đối với Lào, giúp nước này tạo nguồn thu và mở rộng quan hệ thương mại năng lượng với các nước láng giềng. Theo Ngân hàng Thế giới (WB), công suất phát điện lắp đặt của Lào đã tăng 17 lần từ năm 2000 đến 2022, trong đó khoảng 4/5 mức tăng đến từ thủy điện.

Theo Bộ Thương mại Mỹ, Lào hiện có hơn 11.600 MW công suất phát điện từ 94 nhà máy, trong đó 81 nhà máy thủy điện. Thủy điện chiếm khoảng 70% sản lượng điện. Năm 2024, xuất khẩu điện mang về hơn 2,6 tỷ USD cho Lào, song nước này vẫn phải nhập hơn 177 triệu USD điện theo mùa do những hạn chế về lưới truyền tải và phân phối.

Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA) đánh giá thủy điện có vai trò đặc biệt lớn trong hệ thống điện của Lào, có thời điểm chiếm tới khoảng 75% sản lượng. Điều này giúp Lào hình thành một ngành điện mang tính xuất khẩu rõ nét, trong bối cảnh nhu cầu điện của Đông Nam Á tiếp tục tăng cùng quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và tăng thu nhập.

Tuy nhiên, xuất khẩu điện và sử dụng điện để phát triển sản xuất trong nước mang lại những tác động kinh tế khác nhau. Bán điện trực tiếp có thể tạo nguồn thu và ngoại tệ, nhưng không nhất thiết tạo ra nhiều việc làm và giá trị gia tăng như các hoạt động sản xuất ở hạ nguồn.

Đây là điểm đáng chú ý đối với Lào, bởi WB từng nhận định mô hình tăng trưởng dựa vào tài nguyên của nước này chưa tạo đủ việc làm và lợi ích kinh tế chưa được phân bổ rộng rãi, trong khi hoạt động khai thác khoáng sản và phát triển thủy điện cũng gây sức ép lên nguồn vốn tự nhiên. Điều đó đặt ra yêu cầu tận dụng nguồn điện không chỉ như một sản phẩm để xuất khẩu mà còn như một lợi thế đầu vào cho quá trình phát triển công nghiệp trong nước.

*Từ điện sang sản xuất và đa dạng hóa năng lượng

Sự thay đổi trong cách tiếp cận này đã bắt đầu xuất hiện. Reuters đưa tin Lào có kế hoạch ngừng cung cấp điện cho các hoạt động đào tiền điện tử và chuyển nguồn điện này sang những lĩnh vực được đánh giá có khả năng đóng góp nhiều hơn cho tăng trưởng kinh tế, như trung tâm dữ liệu AI, luyện kim và xe điện. Hoạt động đào tiền điện tử từng sử dụng khoảng 150 MW điện, sau khi giảm mạnh so với mức đỉnh khoảng 500 MW trong giai đoạn 2021-2022.

Động thái này cho thấy giá trị của nguồn điện không chỉ nằm ở số điện Lào bán được, mà còn ở lượng hoạt động kinh tế, việc làm và giá trị gia tăng mà nguồn điện có thể tạo ra trong nước.

Một nhà máy luyện kim, trung tâm dữ liệu hay cơ sở sản xuất sử dụng nhiều điện có thể kéo theo nhu cầu về xây dựng, dịch vụ, vận tải, kỹ thuật và lao động có tay nghề. Nếu thu hút được những ngành này, nguồn điện có thể trở thành một lợi thế cạnh tranh cho cả nền kinh tế thay vì chỉ là một sản phẩm xuất khẩu.

Điều này càng đáng chú ý khi nhu cầu điện tại Đông Nam Á đang tăng nhanh. Theo IEA, ngành công nghiệp hiện chiếm khoảng 45% tổng mức tiêu thụ năng lượng cuối cùng của khu vực và là nguồn đóng góp lớn nhất vào tăng trưởng nhu cầu năng lượng từ năm 2015. Nhu cầu điện cũng tăng nhanh hơn tổng nhu cầu năng lượng, trong khi sự phát triển của các trung tâm dữ liệu đang tạo thêm một nguồn cầu điện mới.

Lợi thế năng lượng của Lào trong tương lai cũng không nhất thiết chỉ dựa vào thủy điện. Việc phát triển thêm điện Mặt Trời, điện gió và các nguồn năng lượng tái tạo khác có thể giúp nước này đa dạng hóa cơ cấu nguồn điện, giảm sự phụ thuộc vào điều kiện thủy văn và tạo thêm dư địa cho cả xuất khẩu lẫn tiêu thụ điện trong nước.

IEA cho rằng thủy điện tiếp tục đóng vai trò quan trọng tại Lào, nhưng việc mở rộng các nguồn năng lượng tái tạo và tăng cường khả năng kết nối giữa các hệ thống điện sẽ ngày càng quan trọng khi nhu cầu điện trong khu vực tăng lên.

*Hạ tầng và kết nối quyết định dư địa tăng trưởng

Khả năng biến lợi thế năng lượng thành động lực công nghiệp hóa phụ thuộc nhiều vào hạ tầng truyền tải và khả năng kết nối với các thị trường.

IEA nhận định các đường dây liên kết khu vực có thể cho phép các nước Đông Nam Á chia sẻ nguồn điện, tận dụng tốt hơn những khu vực có nguồn năng lượng tái tạo dồi dào và nâng cao độ tin cậy của hệ thống. Theo IEA, khoảng 27 tỷ USD có thể cần được đầu tư cho các dự án liên kết điện xuyên biên giới đã được quy hoạch trong ASEAN đến năm 2040, đồng thời đòi hỏi các nước phải tiếp tục hoàn thiện cơ chế mua bán điện và phân bổ rủi ro đầu tư.

Đối với Lào, kết nối với các nước láng giềng vì thế vừa là thị trường đầu ra cho điện, vừa có thể trở thành một phần của chiến lược phát triển năng lượng và công nghiệp. Hợp tác với Việt Nam là một ví dụ. Hai bên đang nghiên cứu các dự án điện của Lào dự kiến xuất khẩu sang Việt Nam, cùng các phương án kết nối lưới điện, trong đó có khả năng kết nối ở cấp điện áp 500 kV.

Tại Việt Nam, Tổng công ty Truyền tải điện Quốc gia (EVNNPT) đã được chấp thuận làm chủ đầu tư dự án đường dây 500 kV Hòa Bình 2 - Tây Hà Nội. Dự án dài khoảng 77,4 km, dự kiến khởi công trong quý IV/2026 và hoàn thành trong quý IV/2027, trong đó một mục tiêu là tăng khả năng truyền tải nguồn điện nhập khẩu từ Lào vào hệ thống điện quốc gia.

ADB hiện hỗ trợ Lào cải cách lĩnh vực điện lực theo hướng nâng cao tính bền vững tài chính, cải thiện cơ chế giá điện, hiện đại hóa quy định và tăng cường sự tham gia của khu vực tư nhân vào phát triển năng lượng sạch. Chính phủ Lào cũng đặt mục tiêu chuyển đổi ngành điện theo hướng trở thành một “trung tâm năng lượng xanh” của Tiểu vùng Mekong mở rộng.

Với Lào, bài toán cuối cùng không chỉ là có thể sản xuất thêm bao nhiêu GWh điện, mà là mỗi đơn vị điện có thể tạo ra bao nhiêu việc làm, thu hút bao nhiêu vốn đầu tư và tạo thêm bao nhiêu giá trị trong nước.

Lợi thế năng lượng đã giúp Lào xây dựng một vị thế đáng kể trên thị trường điện khu vực. Nhưng để biến lợi thế đó thành nền tảng cho công nghiệp hóa, nước này còn phải đồng thời cải thiện lưới điện, cơ chế thị trường, quản trị doanh nghiệp điện lực, môi trường đầu tư và chất lượng nhân lực. Nếu thực hiện được những điều kiện này, nguồn điện dồi dào có thể không chỉ là một mặt hàng xuất khẩu mà trở thành nền tảng để Lào chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa nhiều hơn vào sản xuất và giá trị gia tăng trong nước./.