Lấy chất lượng sống của người dân làm trung tâm

Phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã có cuộc trao đổi với Kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam về vấn đề này.

- Nhiều ý kiến cho rằng, khi phát triển các đô thị mới dọc Vành đai 4, Hà Nội cần tránh tình trạng chỉ xây nhà mà chưa tạo lập đầy đủ hệ sinh thái đô thị. Ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

- Đây là một trong những bài học rất quan trọng, mà quá trình phát triển đô thị của chúng ta thời gian qua đã bộc lộ khá rõ. Một trong những bất cập lớn nhất hiện nay là sự thiếu đồng bộ giữa không gian ở và không gian việc làm. Không ít khu đô thị được đầu tư rất hiện đại, hạ tầng khá hoàn chỉnh, cảnh quan đẹp, nhưng lại chưa trả lời được câu hỏi cốt lõi là người dân sẽ làm việc ở đâu và sinh kế của họ sẽ được bảo đảm như thế nào.

Đô thị không chỉ là nơi để ở, mà còn phải là nơi tạo ra việc làm, tạo điều kiện cho người dân học tập, kinh doanh, tiếp cận các dịch vụ công và xây dựng cộng đồng. Nếu chỉ phát triển các khu nhà ở, mà không hình thành hệ thống việc làm, thương mại, dịch vụ đi kèm thì cư dân vẫn phải quay trở lại khu vực nội đô để làm việc.

Các khu đô thị dọc tuyến đường Vành đai 4 được kỳ vọng mang lại diện mạo mới của Thủ đô. Ảnh: Hữu Chánh

Khi nơi ở và nơi làm việc cách xa nhau, người dân buộc phải di chuyển hàng chục ki-lô-mét mỗi ngày. Điều này không chỉ làm gia tăng áp lực giao thông, mà còn kéo theo nhiều hệ lụy, như chi phí đi lại tăng, thời gian di chuyển kéo dài, ô nhiễm môi trường lớn hơn và chất lượng sống bị suy giảm. Đó là lý do vì sao quy hoạch hiện đại luôn hướng tới việc tạo lập các đô thị đa chức năng, nơi ở gắn với việc làm, giáo dục, y tế, thương mại và các không gian công cộng.

- Trên thế giới hiện nay, nhiều thành phố đang phát triển theo mô hình "đô thị 15 phút". Theo ông, Hà Nội có thể học hỏi gì từ xu hướng này?

- Đây là xu hướng quy hoạch rất đáng tham khảo. Mô hình "đô thị 15 phút" hướng tới việc người dân có thể tiếp cận các dịch vụ thiết yếu trong khoảng thời gian ngắn, chủ yếu bằng đi bộ hoặc xe đạp. Trong nhiều nghiên cứu quốc tế, khoảng cách khoảng 500m từ nơi ở đến các điểm giao thông công cộng, trường học, cửa hàng, công viên hay các dịch vụ cơ bản được xem là phù hợp để hình thành một môi trường sống thuận tiện. Điều này giúp giảm đáng kể nhu cầu sử dụng phương tiện cá nhân, hạn chế ùn tắc giao thông, giảm phát thải và quan trọng hơn là nâng cao chất lượng sống của người dân.

Đối với Hà Nội, đặc biệt là các đô thị sẽ hình thành dọc tuyến Vành đai 4, đây là định hướng cần được nghiên cứu nghiêm túc. Nếu ngay từ đầu quy hoạch theo tư duy phát triển tích hợp, gắn kết giữa giao thông công cộng, nhà ở, việc làm và các tiện ích đô thị, thì chúng ta tránh được tình trạng phát triển chắp vá, thiếu đồng bộ như đã từng xảy ra ở một số khu vực. Phát triển đô thị hiện nay không còn là mở rộng diện tích xây dựng, mà là tổ chức không gian sống một cách khoa học, để người dân được hưởng lợi nhiều nhất từ hệ thống hạ tầng đô thị.

- Một nội dung khác cũng được nhiều người quan tâm là vấn đề nhà ở xã hội và chỗ ở cho công nhân. Theo ông, cần nhìn nhận vấn đề này theo hướng nào?

- Thực tế cho thấy, một bộ phận rất lớn công nhân đang sinh sống trong các khu nhà trọ do người dân tự đầu tư xây dựng. Đây là loại hình nhà ở đang đáp ứng nhu cầu rất thực tế của thị trường, nhưng lại chưa nhận được sự quan tâm tương xứng, các khu nhà trọ này đang thiếu nhiều điều kiện để nâng cao chất lượng sống.

Một điểm rất đáng chú ý là khoảng 40% công nhân lựa chọn ở nhà trọ không chỉ vì mức chi phí phù hợp với thu nhập, mà còn bởi yếu tố cộng đồng. Họ được sống gần những người cùng quê, cùng môi trường làm việc, cùng hoàn cảnh, có thể hỗ trợ nhau trong sinh hoạt và cuộc sống.

Đây là giá trị xã hội rất quan trọng. Nhiều khu nhà ở tập trung hiện nay, tuy được đầu tư tốt về hạ tầng, nhưng chưa chắc đã tạo dựng được sự gắn kết cộng đồng như mô hình nhà trọ truyền thống. Do đó, khi xây dựng chính sách phát triển nhà ở xã hội, chúng ta không nên chỉ nhìn dưới góc độ số lượng căn hộ, mà cần quan tâm cả yếu tố cộng đồng, sinh kế và khả năng thích ứng với nhu cầu thực tế của người lao động.

Quy hoạch chi tiết dọc tuyến Vành đai 4 cần đặt nhà ở xã hội, nhà ở giá phù hợp và chất lượng sống của người dân ở vị trí trung tâm. Ảnh: Tạ Hải

- Theo ông, trong quá trình phát triển các khu đô thị mới dọc Vành đai 4, cần làm gì để tránh nguy cơ đô thị hóa, nhưng thiếu cư dân thực sự sinh sống?

- Đây là vấn đề nhiều quốc gia đã từng trải qua. Thực tế cho thấy, khi giá bất động sản bị đẩy lên quá cao so với khả năng chi trả của người dân thì các khu đô thị mới rất dễ rơi vào tình trạng thiếu cư dân thực sự sinh sống. Nhà được xây dựng rất đẹp, hạ tầng được đầu tư đồng bộ, nhưng phần lớn lại phục vụ mục đích đầu cơ hoặc tích trữ tài sản. Kết quả là nhiều khu vực có tỷ lệ lấp đầy thấp, thiếu sức sống và không hình thành được cộng đồng đô thị đúng nghĩa.

Trong khi đó, nhu cầu nhà ở thực của đại bộ phận người dân vẫn chưa được đáp ứng. Đây là sự lãng phí rất lớn đối với nguồn lực đất đai, hạ tầng và vốn đầu tư của toàn xã hội. Tôi cho rằng, quá trình lập quy hoạch phân khu và quy hoạch chi tiết dọc tuyến Vành đai 4 cần đặt nhà ở xã hội, nhà ở giá phù hợp và chất lượng sống của người dân ở vị trí trung tâm. Quy hoạch không nên chỉ hướng tới việc tối đa hóa giá trị thương mại của đất đai, mà phải hướng tới việc tạo lập những cộng đồng cư dân bền vững, nơi người dân có thể an cư, làm việc và phát triển lâu dài.

Nếu chỉ chạy theo lợi ích ngắn hạn của thị trường mà bỏ quên nhu cầu thực tế của người dân, thì rất khó đạt được mục tiêu phát triển bền vững. Ngược lại, khi người dân thực sự có khả năng tiếp cận nhà ở, có việc làm ngay tại khu vực sinh sống, có đầy đủ trường học, bệnh viện, giao thông công cộng và các dịch vụ thiết yếu, thì các đô thị mới sẽ phát triển ổn định, tạo động lực lâu dài cho sự phát triển của Thủ đô.

- Trân trọng cảm ơn ông!