Lễ hội Đền Hùng: Bản sắc cội nguồn và sức mạnh đoàn kết dân tộc

Cội nguồn thiêng liêng trong trái tim người Việt

Trong đời sống văn hóa tinh thần của dân tộc, hiếm có lễ hội nào mang tầm vóc biểu tượng sâu sắc và rộng khắp như Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng. Hàng năm, cứ đến tháng Ba âm lịch, dòng người từ khắp mọi miền đất nước lại hướng về Phú Thọ, về núi Nghĩa Lĩnh, thành kính dâng nén tâm hương tưởng nhớ các Vua Hùng - những bậc tiền nhân có công dựng nước.

Lãnh đạo tỉnh Phú Thọ dâng hương Đức Quốc tổ Lạc Long Quân.

Đền Hùng không chỉ là một quần thể di tích lịch sử. Đó là không gian thiêng, nơi lịch sử và truyền thuyết giao hòa, nơi hình tượng Lạc Long Quân - Âu Cơ, nước Văn Lang, các Vua Hùng và nền văn minh lúa nước cùng hiện diện trong ký ức dân tộc. Mỗi bậc đá lên đền, mái đền ẩn hiện giữa cây xanh, mỗi làn khói hương bảng lảng trong sương sớm đều gợi nhắc hôm nay về một điểm khởi đầu chung: cội nguồn Việt Nam.

Người Việt về Đền Hùng không chỉ để dự hội. Đó là hành trình trở về với tổ tiên, với gốc rễ văn hóa, với lời nhắc nhở lặng sâu rằng, mọi thành quả hôm nay đều được vun đắp từ công lao dựng nước và giữ nước của bao thế hệ cha ông. Bởi vậy, câu ca “Dù ai đi ngược về xuôi/ Nhớ ngày Giỗ Tổ mồng mười tháng Ba” đã vượt qua khuôn khổ một lời nhắc dân gian để trở thành tiếng gọi từ trái tim, nối kết triệu triệu người Việt dù ở trong nước hay nơi xa Tổ quốc.

Lắng sâu đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”

Nói đến linh hồn của Lễ hội Đền Hùng phải kể đến phần lễ. Trong tiếng chiêng trống ngân vang, trong sắc cờ hội rực rỡ giữa núi rừng Nghĩa Lĩnh, các nghi thức dâng hương, dâng hoa, rước kiệu, tế lễ được tổ chức trang nghiêm, thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đối với các Vua Hùng và các bậc tiền nhân.

Bí thư Tỉnh ủy Phú Thọ Phạm Đại Dương và Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ Trần Duy Đông dâng hương tri ân công Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân.

Nghi lễ dâng hương tưởng niệm các Vua Hùng vào ngày mồng 10 tháng Ba âm lịch là điểm nhấn thiêng liêng nhất của lễ hội. Nén hương dâng lên Đền Thượng không chỉ là lễ vật tâm linh, mà còn là lời hứa của hậu thế trước anh linh tiên tổ: sống xứng đáng với truyền thống cha ông, gìn giữ non sông, vun bồi đạo lý, tiếp nối mạch nguồn dân tộc.

Bên cạnh nghi lễ dâng hương, rước kiệu về Đền Hùng tạo nên vẻ đẹp đặc sắc, trang trọng và giàu bản sắc. Những đoàn rước với cờ hội, kiệu lễ, chiêng trống, tàn lọng, lễ vật, trang phục truyền thống… như những bức tranh văn hóa sống động. Ở đó có sự thành kính của cộng đồng làng xã, có niềm tự hào của người dân Đất Tổ, có sự tiếp nối bền bỉ của các giá trị cha ông truyền lại.

Lễ vật dâng Tổ, đặc biệt là bánh chưng, bánh giầy, mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Từ hạt gạo, lá dong, bếp lửa, bàn tay khéo léo của người dân, lễ vật dâng lên không chỉ là sản vật quê hương, mà còn là kết tinh của lao động, lòng thành và bản sắc văn minh lúa nước. Trong hình dáng vuông tròn của bánh chưng, bánh giầy của người Việt còn là sự hòa quyện triết lý trời đất, sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên, giữa hiện tại và truyền thống.

Khi di sản sống trong lòng nhân dân

Nếu phần lễ tạo nên chiều sâu tâm linh, thì phần hội đem lại sắc màu rực rỡ của đời sống văn hóa dân gian. Đến với Lễ hội Đền Hùng, người dân và du khách không chỉ dâng hương tưởng niệm các Vua Hùng, mà còn được hòa mình vào không gian văn hóa phong phú của vùng Đất Tổ.

Hát Xoan, đánh trống đồng, đâm đuống, múa rối nước, hội thi gói nấu bánh chưng, giã bánh giầy, bơi chải, các trò chơi dân gian và chương trình nghệ thuật quần chúng… tất cả đã làm nên diện mạo sinh động của lễ hội. Những hoạt động ấy không chỉ phục vụ nhu cầu thưởng thức văn hóa, mà còn là cách di sản được trao truyền tự nhiên từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Trong đó, hát Xoan là điểm nhấn đặc biệt. Những làn điệu cổ vang lên giữa không gian Đất Tổ mang vẻ đẹp vừa mộc mạc, vừa trang nghiêm. Âm nhạc, tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng hòa làm một, đưa người nghe trở về với đời sống tinh thần của cư dân Việt cổ. Cũng như vậy, tiếng chày giã bánh, bếp lửa nấu bánh, nhịp mái chèo trên hồ, tiếng trống hội rộn ràng… đã góp phần làm sống dậy hồn cốt văn hóa dân gian.

Sự đặc sắc của Lễ hội Đền Hùng nằm ở sự hài hòa giữa “lễ” và “hội”. Lễ để mỗi người cúi đầu trước tiên tổ; hội để cộng đồng cùng chung niềm vui, cùng tiếp nối truyền thống. Lễ đem lại sự lắng sâu, hội làm nên sức lan tỏa. Lễ giữ phần hồn, hội làm giàu đời sống văn hóa. Cứ như vậy, lễ và hội bổ sung cho nhau, tạo nên sức hấp dẫn riêng có của ngày hội Đất Tổ.

Từ Đất Tổ, bồi đắp sức mạnh đoàn kết

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Nhưng trước khi trở thành di sản của nhân loại, tín ngưỡng ấy đã là di sản trong trái tim mỗi người Việt. Bởi, đó không phải di sản của riêng một làng, một vùng, mà là di sản chung của cả dân tộc.

Đoàn rước kiệu dâng lễ Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng.

Điểm đặc biệt của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là thờ Quốc Tổ. Người Việt hướng về các Vua Hùng không chỉ để tưởng nhớ một triều đại trong truyền thuyết và lịch sử, mà còn để khẳng định ý thức về cội nguồn quốc gia, về sự hình thành cộng đồng dân tộc. Trong nghi lễ ấy, mỗi người đều nhận ra rằng con người có tổ tiên, dân tộc có cội nguồn, đất nước có lịch sử. Và chính cội nguồn, lịch sử ấy tạo nên sức mạnh mềm vô biên của văn hóa người Việt Nam.

Một trong những giá trị lớn nhất của Lễ hội Đền Hùng là khả năng quy tụ. Mỗi mùa lễ hội, người dân từ khắp mọi miền lại cùng hướng về Phú Thọ. Họ khác nhau về tuổi tác, nghề nghiệp, vùng miền, nhưng gặp nhau trong một điểm chung: lòng thành kính với tổ tiên. Trước anh linh các Vua Hùng, dường như không còn chỗ cho mọi khác biệt đời thường, mà nhường chỗ cho ý thức cộng đồng, tình đồng bào và trách nhiệm với non sông.

Trong bối cảnh đất nước hội nhập sâu rộng, ý nghĩa ấy càng trở nên thiêng liêng. Hội nhập giúp dân tộc vươn xa, cội nguồn giúp dân tộc vững chãi. Lễ hội Đền Hùng nhắc nhở mỗi người muốn đi xa phải luôn khắc ghi cội nguồn; muốn dựng xây tương lai cần trân trọng quá khứ.

Trò chơi cà kheo của đồng bào Mường huyện Yên Lập tham gia trình diễn tại Lễ hội Đền Hùng.

Mỗi mùa lễ hội đi qua, Đền Hùng lại đón thêm những bước chân trở về. Triệu bước chân cùng nhịp trong dòng chảy bất tận của đạo lý dân tộc. Và trong khói hương linh thiêng nơi Đất Tổ, lời nhắc “Uống nước nhớ nguồn” tiếp tục ngân vang, trở thành sức mạnh tinh thần để người Việt Nam cùng nhau gìn giữ non sông, bồi đắp văn hóa và viết tiếp hành trình xây dựng phát triển đất nước phồn thịnh.