'Lệnh ông' là gì mà 'không bằng cồng bà'?

Nghệ nhân ưu tú A Biu là một người rất tâm huyết với việc gìn giữ, bảo tồn nghệ thuật cồng chiêng. Ảnh: Báo Kon Tum.

Câu thành ngữ "Lệnh ông không bằng cồng bà" ý nói rằng quyền của người chồng kém hơn người vợ. Khi hiểu theo nghĩa đen, "cồng" và "lệnh" là hai dụng cụ tạo ra âm thanh, thường sử dụng phổ biến ở miền núi.

Trong đó, "cồng" đã quen thuộc với mọi người; còn "lệnh", theo Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, đây là "thanh la dùng để báo hiệu".

Nguồn gốc của thành ngữ này có nhiều cách lý giải khác nhau. Cuốn Tiếng Việt ân tình chủ biên bởi tác giả Lê Trọng Nghĩa có nêu một số cách lý giải.

Trong đó, cách lý giải được nhiều người công nhận là thành ngữ so sánh cuộc khởi nghĩa của Bà Triệu và anh trai là Triệu Quốc Đạt. Ông Triệu Quốc Đạt nổi dậy chiêu mộ binh sĩ nhưng kết quả không như mong đợi; còn khi Bà Triệu thay anh lãnh đạo thì cách mạng nhanh chóng thành công.

Tác giả Lê Trọng Nghĩa cho rằng cách lý giải này hợp lý nhất trong nhiều giả thuyết, bởi khi xưa, vùng hoạt động của Bà Triệu cũng chủ yếu tại núi Nưa, nên có nhiều khả năng các binh sĩ dùng cồng, lệnh cao hơn.

Cuốn sách cũng dẫn thêm chứng cứ về câu ca dao:

"Ru con con ngủ ngon lành,

Để mẹ tưới nước rửa bành con voi.

Muốn coi lên núi mà coi,

Coi Bà Triệu tướng cưỡi voi, đánh cồng"

Như vậy, theo cách lý giải trên, ban đầu câu thành ngữ muốn ca ngợi cuộc khởi nghĩa của Bà Triệu. Về sau, ý nghĩa được chuyển dịch thành so sánh quyền lực của đàn ông và phụ nữ.