Lì xì năm mới: Từ mỹ tục đến sử dụng tiền văn minh

Theo ông Dương Trung Quốc, nếu nhìn một cách khái quát, chủ đề sử dụng tiền trong dịp Tết có thể đặt trong ba yếu tố: tiền - thuộc phạm vi hoạt động của ngành ngân hàng; thanh toán an toàn - gắn với quản lý xã hội; và yếu tố văn minh - nơi các giá trị văn hóa, truyền thống và cách ứng xử của con người được thể hiện rõ nhất. Trong đó, phong tục lì xì là một ví dụ điển hình cho sự giao thoa giữa kinh tế và văn hóa, giữa truyền thống và hiện đại.

Lì xì, xét về nguồn gốc, không phải là một khái niệm xa lạ với nhiều xã hội Á Đông. Thuật ngữ “lì xì” trước đây phổ biến ở miền Nam, nơi có cộng đồng người Hoa sinh sống đông đảo. Theo cách giải thích của nhà sử học Dương Trung Quốc, “lì xì” trong Hán Việt là “lợi thị”, mang nghĩa những điều lợi lành, may mắn trong đời sống.

Hình thức quen thuộc nhất của lì xì là trao “hồng bao” - phong bao màu đỏ, màu sắc tượng trưng cho sự hưng thịnh, may mắn, phát tài, phát lộc, rất phù hợp với không khí ngày xuân, thời điểm khởi đầu của một chu kỳ mới trong tự nhiên và trong đời sống con người.

Nhà sử học Dương Trung Quốc: Lì xì là sản phẩm của một tiến trình lịch sử dài, có khả năng tự sàng lọc và thích ứng. Vấn đề không phải là loại bỏ hay duy trì một cách máy móc, mà là hiểu đúng giá trị cốt lõi của chúng, để các mỹ tục ấy tiếp tục tồn tại phù hợp với đời sống hiện đại.

Tuy nhiên, trong truyền thống Việt Nam, khái niệm gần gũi hơn với lì xì là “mừng tuổi”. Mỗi năm thêm một tuổi, con người bước sang một giai đoạn mới của đời sống. Việc mừng tuổi trước hết hướng đến trẻ thơ, như một sự khích lệ, một cách giáo dục ban đầu để các em tiếp cận với đời sống xã hội. Dần dần, phạm vi của phong tục này được mở rộng, không chỉ là người trên mừng tuổi người dưới, mà còn có chiều ngược lại, rồi bạn bè, cơ quan, xã hội lì xì lẫn nhau.

Chính từ sự mở rộng đó, theo ông Dương Trung Quốc, lì xì không còn chỉ là niềm háo hức của trẻ nhỏ mà trở thành mối quan tâm của toàn xã hội. Trong mối quan tâm ấy, đồng tiền giữ vai trò trung tâm, và mọi sự dịch chuyển của lì xì, dù bằng tiền mặt hay điện tử, đều gắn với hoạt động của hệ thống ngân hàng trong nền kinh tế.

Nhìn từ góc độ lịch sử, đồng tiền trong xã hội Việt Nam truyền thống không lưu chuyển mạnh. Xã hội nông thôn khép kín, giao dịch chủ yếu diễn ra trong phạm vi hẹp, nhiều khi mang tính tự cung, tự cấp. Trong bối cảnh đó, việc mừng tuổi không nhất thiết gắn với tiền, mà có thể bằng hiện vật, bằng sản vật địa phương. Chỉ khi đồng tiền ngày càng len lỏi sâu vào đời sống, trở thành hạt nhân của các giao dịch kinh tế, thì nó mới giữ vai trò trung tâm trong phong tục lì xì.

Khi đồng tiền ngày càng giữ vai trò quan trọng trong việc chuyển tải may mắn, lời chúc và các mối quan hệ xã hội, phong tục lì xì cũng đứng trước những thay đổi nhất định. May mắn được biểu hiện thông qua một yếu tố rất vật chất, nhưng lại được đặt trong những mối quan hệ xã hội ngày càng phức tạp. Trong bối cảnh đó, phong tục này vừa là cách thể hiện sự quan tâm, tình cảm, vừa có thể phát sinh những biểu hiện lệch chuẩn so với ý nghĩa ban đầu.

Theo nhà sử học Dương Trung Quốc, điều này không chỉ diễn ra với lì xì mà còn thể hiện rõ trong cách con người sử dụng tiền lẻ, tiền công đức hay tiền trong không gian tâm linh. Trong xã hội truyền thống, khái niệm “tiền đò” phản ánh một thực tế: giao thông chủ yếu trên sông nước, mọi sự dịch chuyển đều phải có chi phí, và chi phí ấy buộc phải chia nhỏ theo khả năng tài chính của mỗi người. Từ đó, nhu cầu tiền lẻ hình thành. Về mặt kinh tế, tiền lẻ có thể không còn giá trị lớn, nhưng trong đời sống văn hóa, nó mang ý nghĩa gắn với các mỹ tục.

Quang cảnh Tọa đàm “Sử dụng tiền văn minh và thanh toán an toàn trong dịp Tết”

Tuy nhiên, theo quan sát của ông Dương Trung Quốc, tiến trình sử dụng tiền lẻ đã dần xa rời những giá trị ban đầu. Trong Phật giáo, việc "nhét tiền vào tay tượng" hay đặt tiền tràn lan trên mâm lễ vốn không tồn tại trong giáo lý. Giáo hội Phật giáo cũng đã nhiều lần lên tiếng về vấn đề này. Thực tế cho thấy, việc khắc phục những lệch lạc ấy không chỉ phụ thuộc vào một phía, mà liên quan đến cả người thực hành nghi lễ, tín đồ, phật tử và cả phía cơ sở thờ tự.

Từ đó, nhà sử học Dương Trung Quốc cho rằng không thể chỉ giải quyết những vấn đề này bằng luật pháp. Với những hành vi tác động trực tiếp đến đời sống công cộng, như rải tiền trên đường giao thông trong đám tang, cần có chế tài pháp luật để ngăn chặn. Nhưng với nhiều hành vi khác, cốt lõi vẫn là giáo dục từ phía nơi tiếp nhận và từ chính người thực hành.

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, cùng với sự phát triển của công nghệ, hình thức lì xì cũng đang thay đổi. Lì xì điện tử mang lại sự tiện lợi cho quản lý và giao dịch. Nhưng theo ông Dương Trung Quốc, câu hỏi đặt ra là liệu hình thức này có truyền tải được đầy đủ cảm xúc hay không. Bởi cảm xúc là một trong những yếu tố quan trọng của các hành vi văn hóa. Nếu chỉ là một giao dịch chuyển tiền khô khan, thì lì xì điện tử không khác gì những giao dịch khác trong đời sống kinh tế.

Nhưng theo ông, truyền thống không có nghĩa là giữ nguyên như cũ. Điều quan trọng là làm cho truyền thống phù hợp với thời đại, nhưng vẫn giữ được giá trị cốt lõi. Nếu các hình thức lì xì hiện đại có thể kèm theo lời chúc, hình ảnh hay thông điệp mang ý nghĩa riêng, thì người nhận vẫn có thể nhận diện được ý nghĩa văn hóa của phong tục này, thay vì chỉ là một con số trong tài khoản.

Từ lì xì, tiền lẻ cho đến những tập quán đầu năm như Vía Thần Tài, ông Dương Trung nhìn nhận: Vấn đề đặt ra không chỉ nằm ở hình thức, mà còn ở cách xã hội nhìn nhận và ứng xử với đồng tiền. Theo nhà sử học này, mong muốn làm giàu là chính đáng, nhưng điều quan trọng là làm giàu trong khuôn khổ những giá trị được xã hội thừa nhận. Ông cho rằng uy tín của đồng tiền và của hệ thống ngân hàng có vai trò quan trọng trong việc định hướng cách xã hội ứng xử với các tập quán truyền thống, qua đó góp phần hạn chế những biểu hiện biến dạng.

Cùng với đó, các phong tục như lì xì là sản phẩm của một tiến trình lịch sử dài, có khả năng tự sàng lọc và thích ứng. Vấn đề không phải là loại bỏ hay duy trì một cách máy móc, mà là hiểu đúng giá trị cốt lõi của chúng, để các mỹ tục ấy tiếp tục tồn tại phù hợp với đời sống hiện đại.

Hồng Sơn