Liêm chính học thuật thời trí tuệ nhân tạo: Ranh giới của năng lực thật

Sinh viên Trường Đại học Mở TPHCM. Ảnh: NTCC

Tuy nhiên, nếu lạm dụng, người học dễ đánh mất tư duy phản biện, đặt ra thách thức cho giáo dục số.

Nhận diện bài AI “viết hộ”

Đã hơn 23 giờ 30 phút, chỉ còn chưa đầy 10 tiếng để nộp bài cuối môn lên hệ thống LMS, Trần Gia Huy vẫn dán mắt vào màn hình, gõ vào ChatGPT: “Phân tích 3 cách ứng dụng dữ liệu lớn để tối ưu chiến dịch quảng cáo cho doanh nghiệp”. Gần như ngay lập tức, chatbot trả về khung phân tích kèm một số “case study”.

Gia Huy, sinh viên năm 4 ngành Thương mại điện tử của một trường đại học tại TPHCM, thừa nhận từ khi có ChatGPT, Gemini hay Meta AI, việc làm bài tập, tiểu luận trở nên nhẹ nhàng hơn đáng kể. Tuy nhiên, nam sinh cũng tự nhắc mình phải tỉnh táo trước sự tiện lợi ấy. “Tốc độ của AI dễ khiến sinh viên quen chờ gợi ý thay vì tự tìm hướng đi. Nếu chỉ lấy dàn ý rồi viết cho đủ chữ, khả năng lập luận sẽ yếu dần. AI giống như một trợ lý 24/7, nhưng nếu không chịu động não thì sớm muộn cũng bị nó dẫn dắt”, Huy chia sẻ.

Không riêng Gia Huy, chỉ với vài thao tác, nhiều sinh viên hiện có thể nhanh chóng nhận được lời giải, bản tóm tắt hay gợi ý ôn tập theo chuyên đề. Sự tiện lợi đi kèm với nguy cơ lệ thuộc và mai một tư duy phản biện. Nếu trước đây sinh viên phải dành hàng giờ tra cứu giáo trình, ghi chép và hệ thống kiến thức, thì nay AI có thể rút ngắn mọi thứ xuống chỉ còn tính bằng giây.

Là giảng viên thỉnh giảng lĩnh vực Báo chí - Truyền thông, ThS Nguyễn Thị Bích Ngọc - Trưởng ban Truyền thông Trường Đại học Quốc tế – Đại học Quốc gia TPHCM, cho biết từng gặp nhiều trường hợp nghi ngờ sinh viên sử dụng AI để hoàn thành bài tập. Điều này đặc biệt phổ biến ở các bài tiểu luận bằng tiếng Anh hoặc các bài phân tích về lịch sử báo chí, truyền thông – những đề bài đòi hỏi lập luận cá nhân.

Theo cô Ngọc, dấu hiệu dễ nhận thấy nhất là sự “lệch pha” giữa bài nộp và năng lực thể hiện của sinh viên trên lớp. Nhiều bài viết quá trôi chảy, cấu trúc hoàn chỉnh, sử dụng nhiều thuật ngữ chuyên sâu, nhưng khi trao đổi trực tiếp, sinh viên lại không giải thích được lập luận hay nguồn tham khảo. Ngoài ra, các đoạn văn mang tính khái quát cao nhưng thiếu ví dụ gắn với bối cảnh Việt Nam cũng là điểm đáng lưu ý, bởi đây vốn là lợi thế nếu sinh viên tự thực hiện bài viết.

Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, cô Ngọc không vội quy kết mà thường yêu cầu sinh viên trình bày lại nội dung bài làm, đồng thời cung cấp dàn ý, bản nháp hoặc lịch sử chỉnh sửa để giải thích quá trình thực hiện. Với những trường hợp thừa nhận sử dụng AI ở mức “viết hộ” đối với bài tập thông thường, cô ưu tiên hướng xử lý mang tính giáo dục.

Trong khi đó, với các bài thi giữa kỳ hoặc cuối kỳ dưới hình thức tiểu luận, khi giảng viên đã quy định rõ việc nghiêm cấm lạm dụng AI vượt mức cho phép mà sinh viên vẫn vi phạm, nhà trường sẽ xử lý theo đúng quy định học vụ.

Ảnh minh họa INT.

Những lo ngại có cơ sở

Theo ThS Nguyễn Thị Diệu Anh - Phó Trưởng khoa Công nghệ Thông tin Trường Đại học Văn Hiến, AI thực chất là công cụ hỗ trợ đắc lực. Công nghệ này có thể viết bài, tóm tắt tài liệu, tra cứu thông tin hay gợi ý ý tưởng chỉ trong vài giây. Nhờ đó, sinh viên tiết kiệm đáng kể thời gian cho các thao tác kỹ thuật và có thêm cơ hội đào sâu tư duy, phản biện, sáng tạo. “Với nhiều sinh viên, AI giống như chiếc chìa khóa vạn năng để xử lý bài luận, soạn nội dung… Nhưng nếu người học không làm chủ kiến thức thì sản phẩm làm ra chỉ là của AI, không phải năng lực của chính mình”, cô Diệu Anh nhấn mạnh.

Theo ThS Nguyễn Thị Diệu Anh, lo ngại của nhiều giảng viên về việc sinh viên dần lệ thuộc AI trong học tập là hoàn toàn có cơ sở. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi không nằm ở bản thân AI mà ở cách con người sử dụng công nghệ này. Khi AI ngày càng phổ biến, người dùng nói chung và sinh viên nói riêng rất dễ phụ thuộc vào các công cụ hỗ trợ. Với sinh viên, điều này càng rõ nét khi các em còn hạn chế về kiến thức chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn cũng như khả năng chịu áp lực và quản lý thời gian học tập.

Trước lo ngại sinh viên lạm dụng AI, nhiều trường đại học đã siết chặt quản lý. Cuối năm 2025, Đại học Kinh tế TPHCM quy định sử dụng Turnitin hoặc các công cụ tương đương để phát hiện đạo văn, trong đó mức tương đồng từ 20% trở lên so với các công bố trước được xem là vi phạm. Trong khi đó, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia TPHCM yêu cầu sinh viên trích dẫn đúng quy định nếu sử dụng nội dung do AI tạo ra, đồng thời nhấn mạnh AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ ý tưởng, không thể thay thế tư duy sáng tạo của người học. Nhiều trường khác cũng triển khai các công cụ kiểm tra và áp dụng chế tài xử lý vi phạm.

Tuy vậy, TS Hồ Thanh Trí - Viện trưởng Viện Quốc tế HUIT, Trường Đại học Công Thương TPHCM, cho rằng điểm yếu lớn nhất hiện nay không phải thiếu công cụ mà là thiếu hệ thống quản trị và bộ quy tắc ứng xử rõ ràng với AI trong học thuật. “Các trường có thể tiếp cận phần mềm chống đạo văn, giám sát thi. Khó hơn là xác định AI được hỗ trợ đến đâu, ranh giới giữa ‘hỗ trợ học tập’ và ‘thay thế năng lực học thuật’ nằm ở đâu”, TS Trí nói.

Hiện nay, tại nhiều trường đại học, sinh viên và thậm chí cả giảng viên vẫn sử dụng AI theo kiểu “tự phát”. Có nơi cấm hoàn toàn, có nơi lại chưa ban hành bất kỳ hướng dẫn nào. Điều này dễ dẫn đến thiếu thống nhất trong đánh giá học thuật và tạo ra khoảng trống về trách nhiệm. Theo TS Hồ Thanh Trí, điều các trường cần hiện nay là xây dựng bộ quy tắc ứng xử với AI trong học thuật theo hướng minh bạch và thực tế.

“Quan trọng hơn, bộ quy tắc này không nên chỉ mang tính kiểm soát mà còn phải mang tính định hướng giáo dục, giúp sinh viên hiểu cách sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ tư duy, nghiên cứu và sáng tạo, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ”, TS Hồ Thanh Trí nhấn mạnh.