Liên Hợp Quốc thông qua sáng kiến góp phần vẽ lại bản đồ thế giới

Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ngày 4/9 vừa bỏ phiếu thông qua nghị quyết mang tên Sửa lỗi bản đồ do Togo khởi xướng, cùng sự bảo trợ của Liên minh châu Phi (AU) và Bahamas. 

Nghị quyết nhận được sự ủng hộ áp đảo với 164 quốc gia bỏ phiếu thuận, 6 quốc gia bỏ phiếu trắng gồm Serbia, Estonia, Gruzia, Lithuania, Moldova, Ukraine, trong khi Mỹ là quốc gia duy nhất phản đối. 

Dù văn kiện này không mang tính ràng buộc pháp lý hay đưa ra mệnh lệnh cấm đoán bản đồ truyền thống, Liên Hợp Quốc vẫn khuyến nghị các chính phủ, hệ thống giáo dục, cơ quan báo chí truyền thông cùng các tập đoàn công nghệ chuyển sang ưu tiên sử dụng phép chiếu bản đồ mới - mang tên Trái Đất Bình Đẳng (Equal Earth) - nhằm đảm bảo tính chính xác về tỷ lệ diện tích.

Phép chiếu bản đồ Equal Earth được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ủng hộ. Ảnh: Equal Earth

Quyết định lịch sử này hướng tới việc khắc phục những sai lệch kéo dài suốt gần 5 thế kỷ do phép chiếu bản đồ Mercator gây ra. Được nhà vẽ bản đồ Gerardus Mercator sáng tạo vào năm 1569 nhằm phục vụ mục đích hàng hải, phép chiếu cũ này giữ nguyên hình dạng và hướng đi trên biển nhưng lại làm biến dạng nghiêm trọng diện tích bề mặt đất liền. 

Theo tỷ lệ bản đồ của Mercator, càng xa xích đạo về phía 2 cực, diện tích các vùng đất càng bị phóng đại bất thường. Thực tế đó dẫn tới việc trên các bản đồ Mercator quen thuộc trong lớp học, đảo Greenland xuất hiện với kích thước tương đương toàn bộ châu Phi, dù trên thực tế châu lục này rộng lớn gấp khoảng 14 lần Greenland. 

Tương tự, bang Alaska của Mỹ trên bản đồ cũ có vẻ lớn hơn Mexico, nhưng thực chất lại nhỏ hơn khoảng 25%. Sự méo mó này từ lâu bị các nhà nghiên cứu chỉ ra là vô tình củng cố tâm lý xem trọng khu vực Bắc bán cầu và thu nhỏ tầm vóc của các nước đang phát triển xung quanh xích đạo. 

Phép chiếu bản đồ Mercator đang phổ biến tính đến thời điểm hiện tại. Ảnh: BardoczPeter/Getty Images

"Một thế giới công bằng bắt đầu từ một bản đồ công bằng", Bộ trưởng Ngoại giao Togo Robert Dussey khẳng định, "Một bản đồ không bao giờ trung lập. Nó định hình nhận thức, ảnh hưởng đến cách hiểu về vị trí của các dân tộc và lục địa trên thế giới, đồng thời đôi khi - ngay từ những năm đầu đi học - duy trì những hình ảnh đại diện không tương xứng với thực tế địa lý".

Bộ trưởng Dussey cũng nêu rõ trong thời gian dài, những đại diện bản đồ được thừa hưởng đã làm bóp méo nhận thức của mọi người về kích thước và vị thế thực sự của châu Phi cũng như các vùng lãnh thổ khác trên thế giới. "Sửa lỗi bản đồ nghĩa là sửa lại cách chúng ta nhìn nhận thế giới", ông nhấn mạnh.

Nhiều quốc gia đã lên tiếng hoan nghênh bước đi mới của Liên Hợp Quốc. Ngoại trưởng Pháp Jean-Noël Barrot chia sẻ rằng việc thay đổi bản đồ rõ ràng không làm thay đổi thế giới, nhưng "việc sửa chữa một hình ảnh đại diện bị bóp méo đã là một hành động hướng tới sự thật". 

Trong khi đó, nhóm thiết kế ra phép chiếu Equal Earth vào năm 2018, gồm các nhà vẽ bản đồ Bojan Savric, Bernhard Jenny và Tom Patterson, cũng bày tỏ sự bất ngờ và vui mừng khi công trình khoa học của họ nhận được sự công nhận rộng rãi ở tầm vóc toàn cầu. "Khi chúng tôi tạo ra phép chiếu Equal Earth vào năm 2018, chúng tôi chưa bao giờ hình dung ra điều này", ông Tom Patterson bày tỏ.

Tỷ lệ diện tích châu Phi nếu tính theo phép chiếu bản đồ Mercator (trái) và Equal Earth (phải). Hình: BBC

Tuy nhiên, bên cạnh sự đồng thuận rộng rãi, sáng kiến này cũng vấp phải phản ứng gay gắt từ phía Mỹ. Bà Yaryna Ferencevych, Phó Đại diện Mỹ tại Hội đồng Kinh tế & Xã hội của Liên Hợp Quốc, cho rằng việc tranh luận về các mô hình bản đồ từ thế kỷ 16 đang làm chệch hướng chú ý khỏi các vấn đề cấp bách về hòa bình, thịnh vượng và an ninh quốc tế.

Dẫu vậy, làn sóng thay đổi vẫn đang lan rộng khi Chính phủ Togo dự kiến hoàn tất việc thay thế toàn bộ sách giáo khoa địa lý ngay trong năm nay. Đồng thời, Liên Hợp Quốc cũng thúc giục các nền tảng bản đồ kỹ thuật số hàng đầu như Google Maps tích cực hợp tác để mang lại góc nhìn địa lý chân thực hơn cho hàng tỷ người dùng trên toàn thế giới.