Liên hợp quốc trước yêu cầu đổi mới

 Ảnh trụ sở Liên hợp quốc - Định chế đa phương quan trọng nhất hiện nay. Ảnh: chinhphu.vn

Bối cảnh lịch sử

LHQ giữ vai trò quan trọng trong việc định hình trật tự quốc tế từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến nay. Trải qua hơn 8 thập kỷ tồn tại kể từ khi Hiến chương Liên hợp quốc có hiệu lực năm 1945, LHQ đã khẳng định vai trò duy trì hòa bình và an ninh quốc tế, ngăn chặn xung đột, làm trung gian hòa giải, triển khai các lực lượng giữ gìn hòa bình và hỗ trợ tái thiết sau chiến tranh. Đồng thời, thúc đẩy hợp tác và phát triển, hỗ trợ các quốc gia (đặc biệt là các nước đang phát triển) về tài chính, tri thức, kỹ thuật để xóa đói giảm nghèo, ứng phó biến đổi khí hậu và thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs); thúc đẩy và bảo vệ quyền con người, xây dựng hệ thống chuẩn mực pháp lý quốc tế (như Tuyên ngôn Nhân quyền 1948) và bảo vệ các quyền tự do cơ bản; xây dựng và phát triển luật pháp quốc tế, tạo khuôn khổ pháp lý đa phương điều chỉnh quan hệ giữa các quốc gia trong nhiều lĩnh vực (luật biển, thương mại, giải trừ quân bị).

LHQ có nhiệm vụ giám sát, ngăn chặn nguy cơ bùng nổ chiến tranh và khủng hoảng nhân đạo; tổ chức đàm phán, ban hành nghị quyết về các vấn đề an toàn, an ninh và phát triển toàn cầu; huy động nguồn lực cứu trợ nhân đạo trong các tình huống thiên tai, dịch bệnh hay xung đột vũ trang.

Tuy vậy, LHQ đang tồn tại những điểm nghẽn và nhược điểm cốt lõi qua những vấn đề quan trọng sau.

Thứ nhất là sự “bất động” trong lĩnh vực Hòa bình và An ninh quốc tế do quyền phủ quyết (Veto) tại Hội đồng Bảo an (HĐBA). HĐBA LHQ - cơ quan duy nhất có thẩm quyền đưa ra các quyết định có tính chất ràng buộc pháp lý - bị trói buộc bởi cơ chế phủ quyết của 5 nước Ủy viên Thường trực (P5: Mỹ, Nga, Trung Quốc, Anh, Pháp). Khi tranh chấp nổ ra liên quan trực tiếp đến lợi ích địa chính trị của một trong các nước P5 hoặc đồng minh của họ, HĐBA gần như bị tê liệt.

Biểu hiện thực tế là các cuộc xung đột kéo dài tại Đông Âu, Trung Đông hay châu Phi đã cho thấy sự hạn chế của HĐBA trong việc đưa ra các quyết nghị ngừng bắn kịp thời. Lực lượng Gìn giữ Hòa bình LHQ (UN Peacekeeping) thường xuyên đối mặt với hạn chế về thẩm quyền, thiếu hụt ngân sách và rào cản chính trị để can thiệp hiệu quả.

Thứ hai là nguy cơ biến thành “Diễn đàn của nước giàu” và sự mất cân bằng Bắc - Nam. Nguồn tài chính phục vụ các hoạt động của LHQ phụ thuộc lớn vào đóng góp của các nền kinh tế phát triển (như Mỹ khoảng 22 đến 25%, Nhật Bản khoảng 6,9%, các nước EU gồm 27 nước khoảng 22 đến 24% ngân sách LHQ). Sự chi phối về ngân sách kéo theo ảnh hưởng đáng kể đến định hướng ưu tiên chính trị và chính sách phát triển.

Tại các kỳ họp LHQ thường xuyên có sự lệch pha trong chương trình nghị sự. Các quốc gia đang phát triển (Phương Nam Toàn cầu - Global South) thường cho rằng tiếng nói của họ chưa được phản ánh tương xứng trong hệ thống tài chính - kinh tế toàn cầu gắn liền với LHQ (như IMF, WB) cũng như trong các cơ quan quyết định chủ chốt. Rất nhiều mục tiêu về viện trợ phát triển (ODA), đền bù tổn thất do biến đổi khí hậu (Loss and Damage Fund) hay tiếp cận vắc-xin/công nghệ bị trì hoãn do sự thiếu cam kết từ các nước phát triển.

Thứ ba là bộ máy cồng kềnh và sự chậm trễ trước các thách thức mới. Hệ thống LHQ bao gồm hàng chục quỹ, chương trình và tổ chức chuyên môn hoạt động chồng chéo, tiêu tốn chi phí vận hành nhưng hiệu quả phối hợp liên ngành chưa cao. Các cơ quan điều hành LHQ thể hiện sự quan liêu hành chính khá rõ rệt do nhân sự lắp ghép từ các quốc gia, nguồn lực và nguồn tài chính phụ thuộc các quốc gia giàu có đóng góp nhiều, chương trình nghị sự bị khối các quốc gia này chi phối nên chậm được thông qua.

Cải tổ và các trọng tâm đổi mới

Yêu cầu cải tổ LHQ không chỉ dừng lại ở những sửa đổi nhỏ mang tính kỹ thuật, mà đặt ra đòi hỏi tái cấu trúc mang tính chiến lược bao gồm ba vấn đề trọng tâm sau.

Một là cải tổ Hội đồng Bảo an (HĐBA) với việc mở rộng quy mô thành viên, gia tăng đại diện thường trực và không thường trực cho các khu vực đang thiếu đại diện nghiêm trọng như châu Phi, Mỹ Latinh và châu Á - Thái Bình Dương (ví dụ: các ứng viên như Ấn Độ, Nhật Bản, Đức, Brazil, Nam Phi).

Rất nhiều quốc gia yêu cầu kiểm soát quyền phủ quyết của các nước P5, yêu cầu thông qua việc hạn chế quyền phủ quyết trong trường hợp xảy ra tội ác diệt chủng, tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người; tăng cường cơ chế giải thích của nước dùng quyền phủ quyết trước Đại hội đồng.

Hai là nâng cao vai trò của Đại hội đồng và công bằng cho các quốc gia đang phát triển. Đại hội đồng - nơi mỗi quốc gia đều có một phiếu bầu bình đẳng - cần được trao thêm thẩm quyền thực chất để giải quyết các bế tắc an ninh khi HĐBA không thể hành động (dựa trên tinh thần Nghị quyết “Đoàn kết vì Hòa bình” - Uniting for Peace). Đa số các nước đều yêu cầu cần cơ chế phân bổ nguồn lực phát triển cân bằng hơn, giảm thiểu sự phụ thuộc vào các điều kiện chính trị của các nước tài trợ giàu có.

Ba là tái thiết lập kiến trúc tài chính và quản trị mới, đẩy nhanh việc triển khai các cam kết trong Hợp tác cho Tương lai (Pact for the Future) và các văn kiện đa phương về số (Global Digital Compact) nhằm bảo đảm các công nghệ mới nổi phục vụ sự phát triển chung thay vì khoét sâu khoảng cách giàu nghèo. LHQ cần đổi mới các hệ thống tài chính quốc tế để hỗ trợ hiệu quả cho các nước nghèo gánh chịu hậu quả từ khủng hoảng khí hậu và nợ công.

Cải tổ LHQ là một bài toán địa chính trị phức tạp. Rào cản lớn nhất và cũng là thách thức nằm ở chỗ việc sửa đổi Hiến chương LHQ đòi hỏi sự phê chuẩn của 2/3 quốc gia thành viên, bao gồm toàn bộ 5 nước P5. Các cường quốc hiện tại rất khó tự nguyện từ bỏ hoặc thu hẹp quyền lực của mình.

Nhưng hiện thực thế giới ngày nay với áp lực từ các cuộc khủng hoảng dồn dập và sự trỗi dậy của các tổ chức khu vực/liên khu vực (BRICS, ASEAN, AU, EU...) đang tạo ra sức ép buộc LHQ phải tự đổi mới nếu không muốn rơi vào nguy cơ bị “gạt sang bên lề”. Các quốc gia tầm trung và đang phát triển đang trở nên có vai trò quan trọng hơn trên các diễn đàn khu vực và thế giới, việc cùng nhau thúc đẩy chủ nghĩa đa phương chân chính, tuân thủ Luật pháp Quốc tế và Hiến chương LHQ là chìa khóa để bảo đảm quá trình cải tổ không bị thao túng bởi tham vọng địa chính trị của các nước lớn.

Sự tồn tại của LHQ vẫn là điều bắt buộc đối với một thế giới hòa bình và ổn định. Tuy nhiên, để đáp ứng kỳ vọng của cộng đồng quốc tế, LHQ không thể tiếp tục vận hành bằng tư duy và cấu trúc của thế kỷ XX cho những thách thức của thế kỷ XXI.

Đổi mới LHQ không chỉ là nguyện vọng của các quốc gia thành viên tại các kỳ họp Đại hội đồng, mà là yêu cầu sống còn để khôi phục lòng tin, đảm bảo tính chính danh và tính hiệu quả của tổ chức đa phương lớn nhất thế giới này.