Lỗ hổng khiến Khoai Lang Thang bị cấm dùng ảnh của chính mình

Khoai Lang Thang là trường hợp mới nhất bị hệ thống bản quyền của Meta xử lý nhầm. Ảnh: Khoai Lang Thang.

Mới đây, fanpage của vlogger du lịch Khoai Lang Thang bị Meta gỡ ảnh đại diện sau khi nhận một báo cáo vi phạm bản quyền, dù bức ảnh là chân dung của chính anh. Muốn lấy lại ảnh, Khoai Lang Thang phải gửi khiếu nại để chứng minh mình là chủ sở hữu hợp pháp.

Nghe có vẻ vô lý, nhưng đây không phải sự cố hiếm gặp. Trong nhiều năm qua, hàng loạt nghệ sĩ và nhà sáng tạo nội dung trên thế giới cũng từng trở thành "người vi phạm" đối với chính tác phẩm của mình. Điểm chung là lỗi không nằm hoàn toàn ở AI, mà ở cách các nền tảng xây dựng hệ thống bảo vệ bản quyền.

Ưu tiên "gỡ trước, xác minh sau"

Không ít người nghĩ rằng những trường hợp như của Khoai Lang Thang đồng nghĩa khi sử dụng Meta hay YouTube, ai đăng ký trước thì sẽ sở hữu bản quyền. Thực tế không hoàn toàn như vậy.

Facebook cho rằng ảnh của Khoai Lang Thang vi phạm bản quyền, yêu cầu nhà sáng tạo này dùng ảnh khác. Ảnh: Khoai Lang Thang.

Với Meta, nền tảng không có cơ chế đăng ký quyền sở hữu tác phẩm như một cơ quan bản quyền. Thay vào đó, hệ thống vận hành theo mô hình notice-and-takedown. Khi nhận được một báo cáo vi phạm bản quyền có vẻ hợp lệ, Meta có thể tạm thời gỡ hoặc hạn chế nội dung trước, sau đó mới cho phép bên bị ảnh hưởng gửi khiếu nại để yêu cầu xem xét lại.

Trong điều khoản về sở hữu trí tuệ, Meta nêu rõ nền tảng có quyền xóa hoặc hạn chế nội dung nếu cho rằng nội dung đó vi phạm quyền của người khác hoặc khi nhận được báo cáo vi phạm. Đồng thời, nền tảng cũng cho phép người dùng gửi phản đối nếu tin rằng nội dung bị gỡ nhầm.

Chính cơ chế này giúp Meta phản ứng nhanh trước các hành vi sao chép trái phép, nhưng cũng tạo ra khoảng trống để những báo cáo sai hoặc báo cáo với mục đích xấu gây ảnh hưởng tới chính chủ.

YouTube cũng vận hành theo hướng tương tự nhưng phức tạp hơn. Với các khiếu nại bản quyền thông thường, nền tảng áp dụng quy trình theo luật DMCA của Mỹ, trong đó người bị gỡ video có quyền gửi thông báo phản đối nếu tin rằng mình là chủ sở hữu hợp pháp.

Riêng hệ thống Content ID của YouTube lại hoạt động hoàn toàn khác. Đây là cơ sở dữ liệu do các hãng thu âm, studio, nhà phát hành hoặc đối tác được YouTube phê duyệt tải lên. Khi phát hiện video chứa nội dung trùng khớp, hệ thống sẽ tự động gắn khiếu nại, chặn video hoặc chuyển doanh thu quảng cáo cho bên được xác định là chủ sở hữu.

Về bản chất, Content ID hoạt động bằng cách tạo "dấu vân tay kỹ thuật số" cho các tệp âm thanh và video do đối tác của YouTube cung cấp. Mỗi video mới tải lên sẽ được AI tự động đối chiếu với cơ sở dữ liệu này theo thời gian thực. Hệ thống đủ nhạy để nhận diện nội dung gốc ngay cả khi video đã bị cắt ghép, thay đổi tốc độ hoặc chỉnh sửa âm thanh.

Sự việc của Khoai Lang Thang làm dấy lên tranh luận về cách Meta xử lý các báo cáo bản quyền và những trường hợp chính chủ vẫn bị hệ thống nhận diện nhầm. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, Content ID chỉ nhận diện dữ liệu chứ không hiểu ngữ cảnh hay quyền sử dụng hợp pháp. Khi phát hiện hai nội dung trùng khớp, hệ thống sẽ tự động gắn khiếu nại hoặc chuyển doanh thu cho bên được xác định là chủ sở hữu. Một số đối tượng đã lợi dụng cơ chế này bằng cách đăng ký các đoạn beat hoặc vòng lặp âm thanh không độc quyền vào Content ID, khiến video của những người sử dụng hợp pháp vẫn bị nhận khiếu nại và mất doanh thu trong thời gian chờ kháng nghị.

AI chỉ nhận diện nội dung, không nhận diện được "chính chủ"

Không chỉ Khoai Lang Thang, nhiều nghệ sĩ nổi tiếng cũng từng trở thành nạn nhân của chính hệ thống bảo vệ bản quyền.

Kênh YouTube chính thức của rapper Eminem từng bị Content ID đánh dấu một số MV của chính anh là nội dung vi phạm. Nguyên nhân đến từ việc hệ thống quét bản quyền của đơn vị quản lý được thiết lập quá chặt, khiến AI nhận diện cả video trên kênh chính thức như một bản sao.

Một vấn đề khác, MV Without Me trên kênh YouTube chính thức của rapper này hiện đạt khoảng 484 triệu lượt xem, trong khi một bản đăng lại từ tài khoản khác đã vượt mốc hơn 1,4 tỷ lượt xem. Dù không thể khẳng định sự chênh lệch này xuất phát từ hệ thống Content ID, nhiều chuyên gia cho rằng các video sao chép đôi khi vẫn có thể tồn tại trong thời gian dài trước khi bị xử lý hoặc tận dụng những khoảng trống trong cơ chế kiểm duyệt.

MV Without Me trên kênh YouTube chính thức của Eminem đạt khoảng 494 triệu lượt xem, trong khi một bản đăng lại từ tài khoản khác vượt mốc hơn 1,4 tỷ lượt xem. Ảnh: YouTube.

Một trường hợp khác là Justin Bieber. Trong một buổi livestream trên Instagram, nam ca sĩ bật chính ca khúc của mình để giao lưu với người hâm mộ. Hệ thống của Meta lập tức phát hiện có nhạc bản quyền và ngắt buổi phát sóng. AI chỉ nhận ra bài hát đã được bảo hộ, nhưng không thể hiểu người đang phát nhạc cũng chính là nghệ sĩ sở hữu tác phẩm.

Những trường hợp này cho thấy AI hiện nay vẫn chỉ hoạt động dựa trên việc đối chiếu dữ liệu. Nó có thể xác định hai nội dung giống nhau đến từng khung hình hoặc từng đoạn âm thanh, nhưng chưa đủ khả năng xác minh bối cảnh sử dụng hay quyền sở hữu thực tế.

Đó cũng là lý do các nền tảng đều xây dựng quy trình khiếu nại và phản đối sau khi nội dung bị xử lý. Tuy nhiên, với các nhà sáng tạo, việc mất doanh thu quảng cáo, gián đoạn livestream hay bị hạn chế phân phối nội dung trong thời gian chờ xét duyệt vẫn là những thiệt hại lớn.