Lo xuất khẩu 'hụt hơi' giữa vòng xoáy chi phí và bảo hộ thương mại

Những cảnh báo mới liên tiếp xuất hiện trong hạ tuần tháng 5/2026 đang cho thấy một thực tế đáng lo: xuất khẩu (XK) Việt Nam không chỉ đối mặt khó khăn ngắn hạn, mà đang bước vào giai đoạn rủi ro mang tính cấu trúc.

Khi sức ép không còn đến từ một phía

Tín hiệu rõ nét đầu tiên đến từ thị trường Trung Quốc – nơi nhiều ngành hàng Việt vẫn phụ thuộc lớn về đầu ra. Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) vừa phát đi cảnh báo về việc Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) thực thi Lệnh 280 liên quan quản lý đăng ký doanh nghiệp (DN) sản xuất thực phẩm nước ngoài nhập khẩu vào nước này.

Theo quy định mới, có tới 17/18 nhóm thực phẩm nhập khẩu phải thực hiện đăng ký DN theo hình thức có thư giới thiệu từ cơ quan có thẩm quyền.

Để đi được đường dài với nhà thu mua quốc tế đòi hỏi các doanh nghiệp xuất khẩu phải nâng cao nội lực.

Đáng chú ý, đây không còn là câu chuyện thủ tục hành chính đơn thuần. Trung Quốc đang chuyển mạnh sang mô hình kiểm soát dựa trên đánh giá rủi ro toàn chuỗi.

Như lưu ý của Cục Xuất nhập khẩu, việc phân tích rủi ro đối với 18 nhóm thực phẩm nhập khẩu tập trung vào nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất - chế biến, vận chuyển - bảo quản, lịch sử vi phạm và cả thông lệ quản lý quốc tế.

Sự thay đổi này cho thấy Trung Quốc đang dần vận hành theo tiêu chuẩn của các thị trường khó tính thay vì cách nhập khẩu tương đối “dễ thở” như trước đây.

Với DN Việt, sức ép đang ngày càng lớn khi nhiều DN vẫn quen XK theo mô hình chi phí thấp, ít đầu tư cho truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn hóa sản xuất. Khi các thị trường đồng loạt siết tiêu chuẩn từ thực phẩm đến nông sản, thủy sản và hàng tiêu dùng, lợi thế “gần thị trường, bán nhanh, giá rẻ” đang dần mất ưu thế, kéo theo nguy cơ hụt hơi ngày càng rõ nét.

Không chỉ bị siết chuẩn, nhiều ngành XK còn đang đối mặt bài toán phụ thuộc thị trường kéo dài. Ngành cao su là ví dụ điển hình.

Theo Cục Xuất nhập khẩu, cơ cấu thị trường XK cao su hiện nay vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro do ngành cao su phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc. Hiện XK cao su sang Trung Quốc chiếm khoảng 60 - 70% kim ngạch XK cao su thiên nhiên của Việt Nam.

“Mức độ tập trung cao này khiến ngành dễ bị ảnh hưởng trước những thay đổi về chính sách nhập khẩu hoặc biến động nhu cầu tiêu thụ từ thị trường này”, Cục Xuất nhập khẩu lưu ý.

Chỉ cần Trung Quốc giảm nhu cầu hoặc thay đổi chính sách nhập khẩu, giá cao su Việt Nam có thể lập tức chao đảo. Kịch bản này thực tế đã lặp lại nhiều lần với không ít mặt hàng nông sản Việt.

Điểm đáng lo là nhiều ngành XK của Việt Nam tăng nhanh về sản lượng nhưng chậm đa dạng hóa thị trường, khiến rủi ro phụ thuộc ngày càng lớn. Trước xu hướng bảo hộ thương mại và siết tiêu chuẩn kỹ thuật gia tăng ở nhiều nước, mô hình “bỏ nhiều trứng vào một giỏ” đang trở nên ngày càng rủi ro với DN xuất khẩu.

Một áp lực khác đối với DN xuất khẩu là logistics. Như thông tin được Thương vụ Việt Nam tại Argentina đưa ra trong hạ tuần tháng 5/2026, đối với DN xuất khẩu sang thị trường Argentina và khu vực Nam Mỹ, chi phí logistics leo thang đang trở thành một trong những yếu tố gây áp lực lớn nhất tới khả năng cạnh tranh hàng hóa.

Với các tuyến vận tải từ châu Á đi Nam Mỹ, mức tăng chi phí vận tải được đánh giá cao hơn đáng kể so với nhiều tuyến thương mại khác do đặc thù khoảng cách xa và thời gian vận chuyển kéo dài.

Nội lực sẽ quyết định đường dài

Nhiều DN logistics quốc tế ước tính tổng chi phí vận tải container sang khu vực Nam Mỹ hiện tăng từ 50-80% so với giai đoạn trước khi xảy ra khủng hoảng Biển Đỏ. Một số tuyến vận tải container 40 feet ghi nhận mức tăng thêm hàng nghìn USD mỗi container.

Thương vụ Việt Nam tại Argentina chỉ rõ với các ngành hàng XK chủ lực của Việt Nam, đặc biệt là dệt may, da giày và hàng gia công, chi phí logistics tăng mạnh đang ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng cạnh tranh.

“Đặc điểm của nhiều ngành hàng XK sang Argentina là giá trị gia tăng trên từng đơn hàng không quá cao, trong khi sức cạnh tranh chủ yếu dựa trên khả năng tối ưu hóa chi phí sản xuất và chi phí giao hàng”, phía thương vụ cho biết.

Và khi cước vận tải tăng mạnh, giá CIF của hàng hóa Việt Nam tại cảng Argentina bị đẩy lên đáng kể. Điều này làm thu hẹp lợi thế cạnh tranh so với các nguồn cung gần hơn trong khu vực Mỹ Latinh hoặc Bắc Mỹ.

Trong khi kinh tế Argentina đang gặp khó khăn, nhiều nhà nhập khẩu có xu hướng ưu tiên các nguồn cung ổn định hơn về logistics hoặc có khoảng cách vận chuyển ngắn hơn nhằm giảm áp lực tài chính và rủi ro giao hàng chậm.

Đây là một trong những nguyên nhân khiến nhiều nhóm hàng XK của Việt Nam sang Argentina giảm mạnh trong năm 2026. Đặc biệt, các mặt hàng nhạy cảm về giá như giày dép, dệt may và nguyên phụ liệu công nghiệp đang chịu tác động rõ rệt.

Giai đoạn tới sẽ là cuộc cạnh tranh về khả năng chống chịu thay vì chỉ cạnh tranh về giá. Những DN sở hữu chuỗi cung ứng linh hoạt, thị trường đa dạng và năng lực chế biến sâu tốt hơn sẽ có lợi thế lớn.

Nếu logistics là áp lực bên ngoài, thì sức mua toàn cầu suy yếu lại là sức ép từ phía cầu. Như ngành dệt may, trong báo cáo cập nhật mới nhất, Công ty Chứng khoán Mirae Asset cho rằng với xung đột Mỹ-Iran đang diễn ra dự phóng nhu cầu ở các thị trường trọng điểm sẽ suy yếu do giá cả tăng và tăng trưởng kinh tế chậm chạp.

Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới ngành may mặc Việt Nam. Dù tồn kho của nhiều thương hiệu lớn đã giảm, khách hàng quốc tế được dự báo sẽ thận trọng hơn với kế hoạch đặt hàng mới.

Nói cách khác, DN có thể đối mặt nghịch lý: năng lực sản xuất còn đó nhưng đơn hàng phục hồi chậm hơn kỳ vọng.

Ngành XK cá tra cũng chịu tác động tương tự. Theo Mirae Asset, giá dầu tăng kéo theo chi phí thức ăn, phân bón, vận hành và vận chuyển leo thang. Trong khi đó, nếu các ngân hàng trung ương tiếp tục duy trì lãi suất cao để kiểm soát lạm phát, sức mua toàn cầu sẽ càng phục hồi chậm.

Với ngành tôm, áp lực còn lớn hơn khi vừa phải cạnh tranh gay gắt với Ecuador, Ấn Độ và Indonesia, vừa đối mặt chi phí logistics tăng trở lại do căng thẳng Trung Đông. Trong nhận định mới đưa ra, Hiệp hội Chế biến và XK thủy sản (Vasep) dự đoán thị trường Mỹ khó phục hồi nhanh trong thời gian tới vì tồn kho cao và sức mua yếu.

Điều đáng lo nhất lúc này không phải xuất khẩu giảm mạnh ngay lập tức, mà là nguy cơ “hụt hơi kéo dài”. Nhiều chuyên gia cho rằng giai đoạn tới sẽ là cuộc cạnh tranh về khả năng chống chịu thay vì chỉ cạnh tranh về giá. Những DN sở hữu chuỗi cung ứng linh hoạt, thị trường đa dạng và năng lực chế biến sâu tốt hơn sẽ có lợi thế lớn.

Khi “ma trận rủi ro” toàn cầu ngày càng phức tạp, bài toán với XK không còn là tăng sản lượng bằng mọi giá, mà là nâng chất lượng tăng trưởng và giảm mức độ tổn thương trước biến động bên ngoài.

Những sức ép hiện nay cũng đang buộc DN Việt phải thay đổi tư duy phát triển, bởi nội lực sẽ quyết định đường dài. Trong một thế giới nhiều bất ổn, lợi thế bền vững không còn nằm ở giá rẻ, mà ở năng lực chống chịu và khả năng thích ứng của DN.