[Loạt Megastory] Từ Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến Văn miếu Trấn Biên: Mạch nguồn văn hóa trên vùng đất phương Nam (Kỳ 2)
Ban quý tế các đình, chùa thực hiện nghi lễ dâng hương Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Văn miếu Trấn Biên. Ảnh tư liệu
Cuối thế kỷ XVII, vùng đất Đồng Nai - Gia Định bước vào giai đoạn phát triển mới trong tiến trình mở cõi phương Nam. Năm 1698, Lễ thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh được chúa Nguyễn Phúc Chu cử vào kinh lược, tổ chức đơn vị hành chính và xác lập bộ máy quản lý tại vùng đất này. Quá trình khai phá, lập làng, phát triển sản xuất cũng đặt ra yêu cầu xây dựng những nền tảng văn hóa, giáo dục để cộng đồng ổn định và phát triển lâu dài.
Mở đất, vì vậy, không chỉ là mở rộng địa giới hay xác lập quyền quản lý. Đó còn là hành trình tạo dựng quê hương, trong đó văn hóa và tri thức giữ vai trò gắn kết cộng đồng, định hình những chuẩn mực đạo lý và bồi đắp sức mạnh tinh thần.
Năm 1715, chúa Nguyễn Phúc Chu cho xây dựng Văn miếu Trấn Biên tại thôn Bình Hoành, huyện Phước Long (nay thuộc phường Trấn Biên, thành phố Đồng Nai). Theo ông Trần Quang Toại, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Đồng Nai, đây là Văn miếu đầu tiên được xây dựng tại vùng đất Đàng Trong, trước cả Văn miếu Huế (năm 1770) và Văn Miếu Vĩnh Long, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong lịch sử văn hóa phương Nam.
“Việc xây dựng một biểu tượng văn hóa chính thống như Văn miếu là lời khẳng định mạnh mẽ rằng vùng đất này không chỉ được quản lý về mặt hành chính, quân sự mà đã chính thức hòa nhập vào dòng chảy văn hiến dân tộc” - Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử thành phố Đồng Nai Trần Quang Toại nhận định.
Đoàn tham quan chụp ảnh lưu niệm bên tượng vua Lý Thái Tổ ở vườn tượng danh nhân Văn miếu Trấn Biên. Ảnh: Lò Văn Hợp
Nhìn từ góc độ lịch sử văn hóa, sự ra đời của Văn miếu Trấn Biên cho thấy quá trình mở cõi không tách rời việc xây dựng đời sống tinh thần. Trên vùng đất còn nhiều khó khăn, sự hiện diện của một thiết chế tôn vinh đạo học thể hiện sự coi trọng việc học, việc bồi dưỡng con người và ý thức tiếp nối những giá trị đã được hun đúc trong lịch sử dân tộc.
Nếu Văn miếu - Quốc Tử Giám gắn với sự phát triển của nền quốc học ở kinh thành Thăng Long thì Văn miếu Trấn Biên là một dấu mốc quan trọng trong quá trình lan tỏa truyền thống ấy về phương Nam. Hai công trình cách nhau hơn 6 thế kỷ, ra đời trong những hoàn cảnh lịch sử khác nhau, nhưng “gặp nhau” ở một điểm chung: đề cao tri thức, tôn vinh người hiền và coi việc gây dựng nền tảng văn hóa là một phần không thể thiếu của sự nghiệp dựng nước.
Điều đáng chú ý là những giá trị được tiếp nối không chỉ nằm trong hình thức kiến trúc hay nghi lễ thờ tự. Cùng với sự hình thành của Văn miếu Trấn Biên, tinh thần coi trọng việc học được khẳng định trên vùng đất mới, nơi các thế hệ cư dân phải vượt qua nhiều gian khó để ổn định cuộc sống, lập nghiệp và dựng xây cộng đồng.
Quang cảnh Văn miếu Trấn Biên nhìn từ trên cao. Ảnh tư liệu
Sự hiện diện của Văn miếu còn gắn với khát vọng xây dựng một cộng đồng có nền nếp, có tri thức và có những người đủ năng lực đảm đương việc chung. Với một vùng đất đang phát triển, nhu cầu về người am hiểu chữ nghĩa, có năng lực quản lý và đóng góp cho đời sống xã hội càng trở nên cần thiết. Việc tôn vinh đạo học vì vậy không chỉ mang ý nghĩa tinh thần, mà còn thể hiện tầm nhìn về con người trong quá trình xây dựng và phát triển vùng đất.
Từ nền tảng ấy, truyền thống học hành, văn chương và trọng hiền tài dần được vun bồi ở Nam Bộ. Những tên tuổi như Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhơn Tịnh, Lê Quang Định - thường được nhắc đến với danh xưng Gia Định tam gia - cùng các nhà giáo, nhà thơ, nhà văn hóa và chí sĩ yêu nước như Võ Trường Toản, Nguyễn Đình Chiểu, Bùi Hữu Nghĩa... đã góp phần làm rạng danh truyền thống văn hóa phương Nam. Đó là thành quả của cả quá trình bồi đắp tri thức, giáo dục gia đình, hoạt động dạy học và sự tiếp nối những giá trị văn hóa trong cộng đồng. Tuy nhiên, sự ra đời của Văn miếu Trấn Biên là dấu mốc cho thấy việc tôn vinh đạo học đã được đặt vào vị trí đáng kể trong quá trình kiến tạo đời sống văn hóa trên vùng đất mới.
“Văn miếu Trấn Biên không chỉ là dấu ấn của một thời kỳ lịch sử. Công trình còn thể hiện một quan niệm có ý nghĩa lâu dài: mở cõi phải đi cùng dựng nền, phát triển vùng đất phải gắn với bồi dưỡng con người; một cộng đồng muốn bền vững không thể chỉ dựa vào nguồn lực vật chất mà còn cần tri thức, đạo lý và những giá trị chung để kết nối các thế hệ” - ông Trần Quang Toại khẳng định.
Dòng chảy lịch sử với những biến động và sự tàn phá của thời gian có thể khiến công trình vật chất mất đi, nhưng không đồng nghĩa với việc những giá trị tinh thần gắn với công trình ấy cũng biến mất.
Văn miếu Trấn Biên từng trải qua những biến động khiến kiến trúc xưa không còn dấu tích, song sự đứt đoạn của một công trình vật chất không làm mất đi ý nghĩa của Văn miếu trong lịch sử văn hóa của vùng đất.
Đoàn công tác Bộ Ngoại giao thăm Văn miếu Trấn Biên, tháng 10-2026. Ảnh: Bảo tàng thành phố Đồng Nai
Theo ông Trần Quang Toại, ngọn lửa văn hiến được gìn giữ qua những biến động bởi truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo ở Nam Bộ luôn hòa quyện với lòng yêu nước. Trong những giai đoạn đất nước đứng trước thử thách, tri thức và đạo lý không chỉ là hành trang lập thân của mỗi người mà còn trở thành nguồn sức mạnh tinh thần trong cuộc đấu tranh bảo vệ quê hương, dân tộc.
Tinh thần ấy được thể hiện qua nhiều thế hệ nhà nho, nhà giáo, nhà thơ và chí sĩ yêu nước. Nguyễn Đình Chiểu, Phan Văn Trị, Bùi Hữu Nghĩa... cùng nhiều người khác đã sử dụng ngòi bút, tri thức và nhân cách của mình để lên tiếng trước thời cuộc, khơi dậy lòng yêu nước và gìn giữ những giá trị đạo lý của dân tộc. Với họ, học không chỉ để thành danh, lập nghiệp, mà còn để hiểu lẽ phải, giữ khí tiết và thực hiện trách nhiệm với cộng đồng. Đạo học vì vậy không dừng ở việc tiếp nhận kinh điển hay tích lũy kiến thức, mà phải được thể hiện trong cách sống, cách ứng xử và thái độ trước những vấn đề của đất nước.
Đó cũng là một phương diện quan trọng của mạch nguồn văn hiến: giá trị văn hóa chỉ thực sự bền vững khi được con người tiếp nhận, thực hành và trao truyền. Một công trình có thể không còn nguyên vẹn, nhưng nếu tinh thần mà công trình đại diện vẫn được gìn giữ trong đời sống cộng đồng, mạch nguồn ấy vẫn có cơ hội tiếp tục chảy.
Hơn 3 thế kỷ sau ngày Văn miếu Trấn Biên ra đời, việc phục dựng di tích đã mở ra một chặng đường mới trong hành trình gìn giữ những giá trị lịch sử, văn hóa của Đồng Nai. Năm 1998, công trình Văn miếu Trấn Biên được khởi công phục dựng; đến năm 2002, di tích chính thức mở cửa đón khách tham quan. Sự kiện này diễn ra trong dịp kỷ niệm 300 năm hình thành và phát triển vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai, mang ý nghĩa khôi phục một biểu tượng văn hóa gắn với lịch sử địa phương.
Văn miếu Trấn Biên về đêm. Ảnh tư liệu
Theo ông Trần Quang Toại, việc phục dựng Văn miếu Trấn Biên không đơn thuần là tái dựng một công trình bằng gỗ, đá, mà còn là hành trình tìm lại và trả lại “linh hồn văn hiến” cho vùng đất. Công trình được phục dựng tại địa điểm lịch sử, tạo nên một không gian hữu hình để cộng đồng tiếp cận, tìm hiểu và tưởng nhớ những giá trị đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Sự trở lại của Văn miếu Trấn Biên vừa góp phần khôi phục một dấu mốc trong lịch sử kiến trúc, đồng thời tạo điều kiện để những câu chuyện về đạo học, người hiền tài và truyền thống văn hóa phương Nam được kể lại bằng ngôn ngữ của hiện tại. Di tích trở thành cầu nối giữa ký ức lịch sử với đời sống đương đại, giữa những giá trị mà tiền nhân gửi gắm với trách nhiệm của các thế hệ hôm nay.
Bà Nguyễn Thị Thủy (ở xã Phú Lâm, thành phố Đồng Nai), người từng tham quan Văn Miếu - Quốc Tử Giám bày tỏ: “Từ sự ngưỡng vọng đối với di sản của cha ông ở Thăng Long, niềm tự hào về Văn Miếu Trấn Biên cũng được khơi dậy theo một cách tự nhiên. Bởi Đồng Nai không chỉ có lịch sử mở đất, phát triển kinh tế hay những dấu ấn của quá trình công nghiệp hóa, mà còn có chiều sâu văn hóa được vun đắp qua nhiều thế hệ. Văn miếu Trấn Biên chính là một trong những dấu mốc tiêu biểu của chiều sâu ấy”.
Nhận ra mối liên hệ giữa hai văn miếu cũng là cách nhìn rộng hơn về lịch sử văn hóa dân tộc. Mỗi vùng đất có thể có những sắc thái riêng, nhưng những giá trị văn hóa lịch sử như hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài vẫn có khả năng kết nối các cộng đồng, vượt qua khoảng cách địa lý và những biến động của thời gian...
