Mây tre đan Phú Vinh: Làng nghề trăm tuổi đưa sản phẩm tinh xảo vươn ra thế giới
Làng Phú Vinh với nghề mây tre đan còn được gọi là "xứ mây," nơi mỗi sợi mây, sợi tre qua tay người thợ đều hóa thành những sản phẩm tinh xảo, mang theo cả câu chuyện văn hóa của một vùng quê Bắc Bộ.
Cách trung tâm Hà Nội khoảng 30km về phía tây nam, làng Phú Vinh đã tồn tại gần 400 năm với nghề mây tre đan. Người dân nơi đây vẫn tự hào gọi vùng đất mình là "xứ mây," nơi mỗi sợi mây, sợi tre qua tay người thợ khéo léo đều có thể hóa thành những sản phẩm tinh xảo, mang theo cả câu chuyện văn hóa của một vùng quê đồng bằng Bắc Bộ.
Từ Phú Hoa Trang đến xứ mây trăm tuổi
Nghề mây tre đan ở Phú Vinh bắt đầu hình thành từ khoảng đầu thế kỷ 18, khi vùng đất này còn mang tên Phú Hoa Trang, một cái tên được diễn giải với ý nghĩa như một lời chúc phúc về sự khéo léo, rằng trời đã ban cho người dân nơi đây "bàn tay lụa."
Trải qua gần bốn trăm năm, nghề đan lát từ những vật dụng giản đơn trong đời sống nông thôn, như rổ, rá, nia, sàng, dần được nâng tầm thành những sản phẩm mỹ nghệ tinh xảo, đưa Phú Vinh trở thành một trong số ít làng nghề mây tre đan lâu đời nhất của cả nước.
Về địa giới hành chính, làng Phú Vinh thuộc xã Phú Nghĩa, trước đây nằm trong huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội. Từ ngày 1/7/2025, huyện Chương Mỹ được giải thể, các xã Đông Phương Yên, Đông Sơn, Thanh Bình, Trung Hòa, Trường Yên và Phú Nghĩa cũ được hợp nhất thành xã Phú Nghĩa mới, trực thuộc thành phố Hà Nội. Làng nghề Phú Vinh tiếp tục là một phần không thể tách rời của vùng đất này, giữ nguyên vị thế là hạt nhân của ngành mây tre đan trên địa bàn xã mới.
Nghề mây tre đan ở Phú Vinh được truyền từ đời này sang đời khác trong từng gia đình. Không ít dòng họ trong làng đã có tới bảy, tám thế hệ nối nghiệp cha ông, điều hiếm thấy ở nhiều làng nghề thủ công khác. Với người Phú Vinh, hầu như ai sinh ra và lớn lên trong làng cũng biết đan, biết chẻ mây từ nhỏ, như một lẽ tự nhiên của cuộc sống thường ngày.
Nếp sống, tập quán và giá trị văn hóa của một làng nghề
Với người Phú Vinh, nghề mây tre đan không đơn thuần là sinh kế mà đã trở thành một phần của bản sắc cộng đồng. Tiếng chẻ mây, vót tre vang lên từ sáng đến tối trong mỗi ngôi nhà, hình ảnh những bó mây được ngâm, phơi, nhuộm màu dưới nắng đã trở thành khung cảnh quen thuộc của làng, gắn với tuổi thơ của nhiều thế hệ người dân nơi đây.
Kỹ thuật đan lát của người Phú Vinh cũng phản ánh sự tinh tế trong tư duy thẩm mỹ của người Việt. Mỗi sản phẩm đòi hỏi quy trình công đoạn tỉ mỉ, từ việc xử lý nguyên liệu mây, tre để chống mối mọt, hấp sấy, nhuộm màu trong lò, uốn nắn cho đến cắt gọt tạo hình.
Riêng kỹ thuật "xâu xiên bằng sợi mây," một bí quyết đan lát đặc trưng chỉ có ở Phú Vinh, đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ, tạo nên những sản phẩm có độ bền và vẻ đẹp khó lẫn với sản phẩm của những nơi khác.
Sản phẩm thủ công vươn ra thế giới
Hiện nay, nghề mây tre đan tạo việc làm cho hơn hai nghìn lao động tại Phú Vinh, mang lại nguồn thu nhập ổn định, góp phần nâng cao đời sống cho nhiều gia đình trong vùng. Đây là một trong những minh chứng rõ nét cho vai trò của làng nghề truyền thống trong việc giải quyết việc làm tại chỗ cho người lao động địa phương.
Làng nghề cũng được biết đến qua những tấm gương nghệ nhân tiêu biểu. Nghệ nhân Nguyễn Văn Trung, người có hàng chục năm gắn bó với nghề, nổi tiếng với kỹ thuật đan tranh chân dung bằng mây, sử dụng tới 15 đến 16 kiểu đan khác nhau chỉ với hai màu mây đen trắng để tạo nên những tác phẩm có hồn.
Đến nay, Phú Vinh đã có gần 60 sản phẩm được công nhận đạt chuẩn OCOP, trong đó có 52 sản phẩm đạt 4 sao và một sản phẩm được đánh giá có tiềm năng đạt 5 sao, một kết quả hiếm có đối với một làng nghề thủ công truyền thống. Sản phẩm mây tre đan Phú Vinh không chỉ tiêu thụ trong nước mà đã có mặt tại nhiều thị trường khó tính như Mỹ, Hàn Quốc, Nhật Bản, Pháp, Đức, Anh, Tây Ban Nha và hơn ba mươi quốc gia khác, khẳng định vị thế của một làng nghề Việt Nam trên bản đồ thủ công mỹ nghệ thế giới.
Du lịch làng nghề trong bối cảnh mới
Trong những năm gần đây, cùng với xu hướng phát triển du lịch nông thôn gắn với sản phẩm OCOP đang được nhiều địa phương trên cả nước đẩy mạnh, Phú Vinh cũng từng bước chuyển mình để trở thành một điểm đến du lịch trải nghiệm, bên cạnh vai trò là một cơ sở sản xuất thủ công mỹ nghệ.
Du khách trong và ngoài nước đến đây không chỉ để tham quan, mà còn được tận mắt quan sát quy trình chẻ mây, đan lát của người thợ, tìm hiểu không gian trưng bày với nhiều sản phẩm đa dạng, từ vật dụng gia đình giản dị đến các tác phẩm mỹ nghệ cao cấp, thậm chí có thể tự tay trải nghiệm một vài công đoạn đan lát cơ bản.
Lợi thế của Phú Vinh trong giai đoạn phát triển mới còn nằm ở việc làng nghề sử dụng hoàn toàn nguyên liệu tự nhiên, thân thiện với môi trường như mây, tre, nứa, phù hợp với xu hướng tiêu dùng xanh đang ngày càng được ưa chuộng trên thị trường quốc tế.
Đây là một lợi thế cạnh tranh quan trọng, giúp sản phẩm của làng dễ dàng đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường khắt khe của nhiều quốc gia nhập khẩu, đồng thời cũng là một câu chuyện hấp dẫn để kể cho du khách muốn tìm hiểu về mô hình kinh tế xanh gắn với làng nghề truyền thống.
Việc kết hợp giữa sản xuất, trưng bày sản phẩm OCOP và các hoạt động du lịch trải nghiệm, nếu được tổ chức bài bản, hoàn toàn có thể giúp Phú Vinh trở thành một điểm đến tiêu biểu cho mô hình du lịch làng nghề của Hà Nội, vừa giữ gìn nghề truyền thống, vừa tạo thêm sinh kế bền vững cho người dân trong bối cảnh thị trường tiêu dùng không ngừng thay đổi.
Gần bốn trăm năm đã trôi qua từ ngày những sợi mây đầu tiên được chẻ, uốn, đan thành những vật dụng giản dị tại vùng đất từng mang tên Phú Hoa Trang. Hôm nay, giữa dòng chảy hiện đại, Phú Vinh vẫn đang chứng minh rằng một nghề thủ công truyền thống, nếu được gìn giữ đúng cách và biết thích ứng với thời cuộc, hoàn toàn có thể vừa nuôi sống bao thế hệ người dân, vừa trở thành niềm tự hào của một vùng đất, một thành phố và cả một nền thủ công mỹ nghệ Việt Nam trên hành trình vươn ra thế giới./.
