Lúa gạo phát thải thấp: Lợi ích kép cho nông dân và môi trường

Tăng năng suất, giảm chi phí và phát thải

Ngày 10/6, tại Hợp tác xã Hữu Chung (xã Tân An, thành phố Hải Phòng), Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI), các địa phương và đối tác liên quan tổ chức Hội thảo sơ kết mô hình thí điểm "Bón phân đúng" trong canh tác lúa hiệu quả cao, phát thải thấp ở Đồng bằng sông Hồng.

Mô hình canh tác lúa sử dụng phân bón đúng, hiệu quả cao và phát thải thấp tại Hợp tác xã Hữu Chung (xã Tân An, thành phố Hải Phòng). Ảnh: Bảo Thắng

Đây là dịp đánh giá kết quả vụ sản xuất đầu tiên của 4 mô hình thí điểm được triển khai tại Hải Phòng, Hưng Yên và Ninh Bình trong khuôn khổ Dự án Fertilize Right (Bón phân đúng) với sự hỗ trợ kỹ thuật của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA). Các mô hình áp dụng đồng bộ nhiều giải pháp kỹ thuật tiên tiến như sạ hàng hiệu ứng hàng biên kết hợp vùi phân (mDSR), bón phân theo vùng chuyên biệt bằng phân bón cải tiến, quản lý nước theo phương pháp ướt - khô xen kẽ (AWD), quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) và quản lý rơm rạ theo hướng giảm phát thải.

Theo TS. Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia khoa học cao cấp của IRRI, kết quả bước đầu cho thấy mô hình không chỉ nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi sang sản xuất lúa phát thải thấp. Tại Hưng Yên, mô hình triển khai tại Hợp tác xã Liên Hiệp đạt năng suất 6,49 tấn/ha, tăng 30% so với phương thức sạ lan truyền thống. Lợi nhuận đạt 19,2 triệu đồng/ha, trong khi canh tác theo tập quán cũ gần như không có lãi. Tại Ninh Bình, Hợp tác xã Nam Cường đạt năng suất 5,65 tấn/ha, tăng 28%, lợi nhuận đạt 13,2 triệu đồng/ha, trong khi mô hình đối chứng thua lỗ khoảng 3,1 triệu đồng/ha.

TS. Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia khoa học cao cấp của IRRI chia sẻ về hiệu quả mô hình. Ảnh: Phương Nam

Đáng chú ý nhất là mô hình tại Hợp tác xã Hữu Chung (Hải Phòng), nơi năng suất đạt 7,62 tấn/ha, tăng 25% so với phương thức cấy máy cùng giống. Lợi nhuận đạt 24,4 triệu đồng/ha, cao gấp hơn 6 lần so với sản xuất truyền thống. Tổng hợp từ ba địa phương cho thấy công nghệ mDSR giúp giảm trên 30% lượng giống gieo sạ; giảm từ 34 - 44% lượng đạm, 34 - 66% lượng lân và 33 - 39% lượng kali. Chi phí sản xuất giảm hơn 25%, trong khi lợi nhuận bình quân đạt khoảng 21 triệu đồng/ha, tương đương khoảng 750.000 đồng/sào Bắc Bộ.

Theo các chuyên gia, đây là kết quả rất đáng chú ý trong bối cảnh sản xuất lúa hiện nay đang chịu áp lực lớn từ chi phí vật tư tăng cao, thiếu hụt lao động nông thôn và yêu cầu ngày càng khắt khe về giảm phát thải khí nhà kính.

Thay đổi tư duy sản xuất từ gốc

Phát biểu tại hội nghị, bà Lương Thị Kiểm, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng, cho biết, cách đây hơn ba tháng, ngay trên cánh đồng Hữu Chung, các đơn vị đã khởi động mô hình sản xuất lúa hiệu quả cao, phát thải thấp thuộc Đề án “Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025 - 2035, tầm nhìn đến năm 2050”.

Bà Lương Thị Kiểm, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng chia sẻ tại ruộng mô hình HTX Hữu Chung, thành phố Hải Phòng. Ảnh: Phương Nam

Theo bà Kiểm, những kết quả đạt được hôm nay không chỉ là minh chứng cho hiệu quả của các giải pháp kỹ thuật tiên tiến mà còn cho thấy khả năng hiện thực hóa mục tiêu phát triển nền nông nghiệp xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu. “Giá trị lớn nhất mà mô hình mang lại không chỉ nằm ở năng suất, lợi nhuận hay mức giảm phát thải khí nhà kính, mà còn ở sự thay đổi tư duy của người nông dân”, bà Kiểm nhấn mạnh.

Từ tập quán sử dụng phân bón theo kinh nghiệm, người dân đã từng bước tiếp cận và áp dụng nguyên tắc “4 đúng” gồm đúng loại, đúng lượng, đúng thời điểm và đúng phương pháp. Từ mục tiêu chạy theo sản lượng đơn thuần, nông dân chuyển sang tối ưu hiệu quả kinh tế trên từng đơn vị diện tích và sản xuất có trách nhiệm hơn với môi trường. Đây là nền tảng quan trọng để mở rộng các mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, hiệu quả cao và phát thải thấp trong thời gian tới.

“Hải Phòng hiện xác định phát triển nông nghiệp xanh, kinh tế tuần hoàn và giảm phát thải khí nhà kính là một trong những định hướng trọng tâm của quá trình tái cơ cấu ngành nông nghiệp. Thành phố đang hướng tới xây dựng các vùng sản xuất hàng hóa quy mô lớn, từng bước hình thành các sản phẩm nông nghiệp mang nhãn hiệu “phát thải thấp”, đáp ứng yêu cầu của thị trường trong nước và quốc tế”, bà Kiểm chia sẻ.

Mở đường cho chuyển đổi ngành lúa gạo phía Bắc

Ông Ralph Bean, Tham tán Nông nghiệp Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Việt Nam, cho rằng ngành lúa gạo vẫn giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với an ninh lương thực quốc gia và sinh kế của hàng triệu hộ nông dân. Tuy nhiên, sản xuất lúa đang đối mặt với nhiều thách thức như chi phí đầu vào tăng cao, lực lượng lao động nông thôn suy giảm và áp lực ngày càng lớn về bảo vệ môi trường.

Ông Ralph Bean, Tham tán Nông nghiệp Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Việt Nam chia sẻ tại ruộng mô hình HTX Hữu Chung, thành phố Hải Phòng. Ảnh: Phương Nam

Chính vì vậy Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ đã hỗ trợ triển khai Dự án Fertilize Right nhằm thúc đẩy áp dụng nguyên tắc sử dụng phân bón “4 đúng”, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng dinh dưỡng, giảm thất thoát và tăng năng suất cây trồng.

“Các mô hình trình diễn hôm nay là minh chứng rõ nét cho việc áp dụng thành công các nguyên tắc này. Công nghệ gieo sạ hàng kết hợp vùi phân giúp tiết kiệm lao động, giảm lượng phân bón sử dụng, nâng cao khả năng hấp thu dinh dưỡng của cây lúa và hạn chế thất thoát đạm ra môi trường”, ông Ralph Bean nhận định.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phạm Quốc Trung, Tổng giám đốc Công ty Phân bón MTK Hữu Thành, cho rằng hiệu quả của mô hình cho thấy phân bón chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đưa vào đất đúng thời điểm và đúng vị trí. “Khi hiệu quả hấp thu dinh dưỡng tăng lên, số lần bón phân giảm xuống, áp lực môi trường cũng giảm theo. Đây không phải câu chuyện bán nhiều phân bón hơn mà là làm sao để mỗi kilogram phân bón được sử dụng hiệu quả nhất”, ông Trung nói.

Trong khi đó, ông Nguyễn Văn Khiên, Giám đốc Hợp tác xã Hữu Chung, thừa nhận ban đầu nhiều nông dân còn hoài nghi về mô hình mới. “Tuy nhiên, khi thấy máy sạ chỉ mất một buổi sáng thay cho nhiều ngày cấy thủ công, thấy lúa sinh trưởng đồng đều, chi phí giảm mà năng suất vẫn tăng, bà con tự hỏi nhau liệu vụ tới có tiếp tục làm hay không”, ông Khiên chia sẻ.

Theo TS. Jongsoo Shin, Giám đốc Khu vực châu Á của IRRI, kết quả từ ba mô hình đầu tiên đã cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng để các địa phương chủ động nhân rộng. “Mỗi ha được mở rộng là một đóng góp thiết thực cho mục tiêu giảm phát thải của ngành lúa gạo, nâng cao thu nhập cho nông dân và hiện thực hóa các cam kết khí hậu của Việt Nam”, ông Jongsoo Shin nhấn mạnh.

Các chuyên gia đánh giá, điểm nổi bật của mô hình không chỉ nằm ở một giải pháp đơn lẻ mà ở cách tiếp cận tổng thể, kết hợp cơ giới hóa, quản lý dinh dưỡng, quản lý nước và quản lý phụ phẩm sau thu hoạch. Đây được xem là hướng đi phù hợp để ngành lúa gạo phía Bắc chuyển từ mục tiêu sản xuất nhiều sang sản xuất hiệu quả, chất lượng cao và phát triển bền vững.