Luật hóa hành vi 'né tránh trách nhiệm' để có thể truy cứu

Chiều 9/4, thảo luận về Báo cáo của Chính phủ về kết quả thực hành tiết kiệm, chống lãng phí năm 2025, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội đánh giá, báo cáo được chuẩn bị công phu, bao quát toàn diện các lĩnh vực và phản ánh trung thực bức tranh thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong năm 2025 có nhiều biến động và mang tính bản lề.

Theo Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, báo cáo có ba điểm nổi bật. Trước hết là tính toàn diện và số liệu minh chứng thuyết phục, với nhiều kết quả đáng chú ý như thu ngân sách vượt dự toán 38,4%, giải ngân đầu tư công đạt 96,7%, tháo gỡ hơn 5.200 dự án tồn đọng và tiết kiệm 11,5 nghìn tỷ đồng chi thường xuyên nhờ tinh gọn bộ máy.

Đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội.

Bên cạnh đó, báo cáo đã chỉ ra những “đột phá chiến lược”, trong đó có khối lượng lập pháp lớn được Quốc hội thông qua, nổi bật là Luật Tiết kiệm, chống lãng phí 2025, cùng với việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Đáng chú ý, báo cáo cũng thẳng thắn nhìn nhận các hạn chế như tình trạng đùn đẩy trách nhiệm, chậm cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước và quản lý tài nguyên chưa hiệu quả.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng báo cáo vẫn mang tính liệt kê thành tích; phân tích nguyên nhân của những tồn tại còn chung chung, chưa chỉ rõ trách nhiệm của từng bộ, ngành, địa phương để xảy ra lãng phí.

Một trong những vấn đề được đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà nhấn mạnh là nghịch lý giữa tỷ lệ giải ngân đầu tư công cao nhưng vẫn tồn tại tình trạng lãng phí, chậm tiến độ. Cụ thể, báo cáo nhấn mạnh tỷ lệ giải ngân đầu tư công rất cao (đạt 96,7%) và hoàn thành xử lý bước đầu 25.885 cơ sở nhà, đất dôi dư. Tuy nhiên, báo cáo cũng nêu rõ giải ngân vốn đầu tư công ở một số dự án vẫn chậm, kéo dài thủ tục. Việc sắp xếp tài sản công, đặc biệt là nhà đất còn chậm.

Vì vậy, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà đặt vấn đề có hay không tình trạng “giải ngân trên giấy” hoặc giải ngân nhanh nhưng chất lượng công trình kém, dẫn đến lãng phí nguồn lực.

Đại biểu đề nghị bổ sung phụ lục các bộ, ngành, địa phương chậm trễ trong sắp xếp tài sản công dôi dư. “Việc tháo gỡ 5.203 dự án tồn đọng là kết quả tốt, nhưng cần cơ chế giám sát hậu kiểm để các dự án này thực sự phát huy hiệu quả”, đại biểu đoàn Hà Nội nói.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội nêu thực tế, qua thanh tra 563 dự án khó khăn vướng mắc, chậm tiến độ, tồn đọng kéo dài, cơ quan chức năng đã phát hiện, kiến nghị xử lý về kinh tế hàng nghìn tỷ đồng, hàng trăm ha đất, thậm chí kiến nghị chuyển cơ quan điều tra và Ủy ban Kiểm tra Trung ương xem xét, xử lý hình sự tại 3 dự án.

Điển hình cho sự lãng phí nghiêm trọng là dự án Bệnh viện Bạch Mai cơ sở 2 và Bệnh viện Việt Đức cơ sở 2. Chỉ trong 36 ngày thanh tra, cơ quan chức năng đã phát hiện nhiều sai phạm và lãng phí với số tiền lên tới 1.200 tỷ đồng. Vụ việc sau đó đã bị khởi tố các bị can liên quan, trong đó có tội danh “Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản công gây thất thoát, lãng phí”.

Tính chung trong năm 2025, ngành công an đã khởi tố mới 22 vụ án liên quan đến lãng phí trong lĩnh vực đầu tư xây dựng. Theo ông Đỗ Đức Hồng Hà, nguyên nhân sâu xa cho thấy việc chấp hành kỷ cương, kỷ luật tài chính ở một số nơi chưa nghiêm và ý thức chấp hành các quy định của Đảng, pháp luật của Nhà nước về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí còn hạn chế.

“Như vậy, tỷ lệ giải ngân 96,7% cho thấy sự quyết liệt trong khâu ‘bơm vốn’ ra nền kinh tế, nhưng những vi phạm hàng nghìn tỷ đồng và hàng loạt dự án đội vốn, chậm tiến độ lại phản ánh sự yếu kém trong khâu ‘kiểm soát chất lượng’ và ‘hiệu quả sử dụng vốn’ tại các công trình”, ông Hà nói và đề nghị áp dụng công nghệ thông tin, dữ liệu lớn để kiểm soát chặt chẽ hơn khâu đấu thầu và quản lý ngân sách trong thời gian tới.

Một vấn đề khác được đại biểu đặc biệt lưu ý là kỷ cương công vụ. Dù bộ máy đã được tinh gọn, giúp tiết kiệm 11,5 nghìn tỷ đồng trong năm 2025, nhưng hiệu quả của bộ máy không chỉ đo bằng quy mô mà phải bằng hành động.

Báo cáo đã nêu rõ, vẫn còn bộ phận cán bộ, công chức sợ trách nhiệm, đùn đẩy, né tránh công việc. Đặc biệt, kết quả xử lý cá nhân để xảy ra lãng phí chưa nghiêm, chưa đủ sức răn đe, trong khi vi phạm ngày càng tinh vi, phức tạp nhưng chế tài chưa đủ mạnh.

“Lãng phí thời gian và cơ hội do cán bộ đình trệ công việc là lãng phí nguy hiểm nhất. Vì vậy, cần phải có giải pháp đột phá trong năm 2026 để luật hóa và lượng hóa hành vi ‘né tránh trách nhiệm’ thành hành vi gây lãng phí để có thể truy cứu”, ông Đỗ Đức Hồng Hà nêu kiến nghị.