Luật Ngân sách Nhà nước: Ưu tiên vốn cho phát triển, siết trách nhiệm hiệu quả

Luật Ngân sách Nhà nước (hợp nhất) được Quốc hội thông qua với nhiều quy định mới nhằm ưu tiên nguồn lực cho đầu tư phát triển, gắn phân bổ vốn với hiệu quả kinh tế - xã hội, đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và siết kỷ luật tài chính, ngân sách.

Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: Media Quốc hội.

Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: Media Quốc hội.

Chiều 21/11, tiếp tục chương trình kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI biểu quyết thông qua Luật Ngân sách Nhà nước (hợp nhất) với đa số đại biểu tham gia biểu quyết tán thành.

Luật quy định về lập, chấp hành, kiểm toán, quyết toán, công khai và giám sát ngân sách Nhà nước; đồng thời bổ sung khuôn khổ quản lý đối với các chương trình, dự án, nhiệm vụ sử dụng vốn đầu tư công và nguồn thu hợp pháp của cơ quan Nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập dành để đầu tư.

Việc hợp nhất các quy định về ngân sách Nhà nước và đầu tư công nhằm khắc phục tình trạng giao thoa trong quy trình lập kế hoạch, phân bổ, giao vốn, thanh toán và quyết toán; thống nhất thẩm quyền, hồ sơ và trách nhiệm của các cơ quan liên quan.

Luật gồm 11 chương, 103 điều, có hiệu lực từ ngày 1/1/2027 và áp dụng từ năm ngân sách 2027. Một số quy định về giao, phân bổ dự toán ngân sách năm 2027 và dự án đầu tư công khẩn cấp được thực hiện ngay từ ngày 21/11/2026.

Ưu tiên chi đầu tư phát triển, đánh giá hiệu quả dự án

Một trong những điểm nhấn của Luật là xác lập nguyên tắc ưu tiên bố trí ngân sách cho chi đầu tư phát triển, nhằm thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế; giáo dục, đào tạo; khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; giảm nghèo bền vững; phát triển nông nghiệp, nông thôn, y tế; chính sách dân tộc, bình đẳng giới và các nhiệm vụ quan trọng khác theo kế hoạch tài chính 5 năm.

Luật không chỉ nhấn mạnh yêu cầu tập trung nguồn lực mà còn đặt ra yêu cầu đánh giá hiệu quả đầu tư xuyên suốt vòng đời dự án.

Các chương trình, dự án, nhiệm vụ đầu tư công phải được đánh giá hiệu quả trong toàn bộ quá trình, từ lập, thẩm định, quyết định, tổ chức thực hiện đến vận hành, khai thác sau đầu tư.

Việc đánh giá phải gắn với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, nâng cao năng lực cơ sở hạ tầng và mức độ cải thiện đời sống, an sinh xã hội mà người dân được thụ hưởng. Quy trình đánh giá cụ thể sẽ do Chính phủ quy định.

Luật đồng thời yêu cầu hoạt động đầu tư công và chi ngân sách Nhà nước cho các chương trình, dự án phải bảo đảm đúng đối tượng, tập trung, đồng bộ, chất lượng, tiết kiệm, hiệu quả, phù hợp với khả năng cân đối nguồn lực, không để xảy ra thất thoát, lãng phí.

Một nguyên tắc quan trọng khác là ngân sách Nhà nước chỉ thực hiện chi khi có dự toán được cấp có thẩm quyền giao, trừ một số trường hợp tạm cấp, tạm ứng và ứng trước dự toán năm sau theo quy định. Các khoản chi phải bảo đảm đúng chế độ, tiêu chuẩn, định mức và mục đích sử dụng.

Đối với các quỹ tài chính Nhà nước ngoài ngân sách, Luật quy định ngân sách chỉ hỗ trợ vốn điều lệ khi phù hợp với khả năng cân đối và quỹ đáp ứng đủ điều kiện về thành lập, hoạt động hợp pháp, có khả năng tài chính độc lập, không trùng lặp nguồn thu và nhiệm vụ chi với ngân sách Nhà nước.

Đồng thời, ngân sách Nhà nước không hỗ trợ kinh phí hoạt động cho các quỹ này, trừ trường hợp thực hiện nhiệm vụ phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và xây dựng chính sách, pháp luật theo quy định.

Về nguồn lực dự phòng, Luật quy định mức bố trí từ 2-5% tổng chi ngân sách mỗi cấp. Khoản dự phòng được sử dụng để phòng, chống và khắc phục hậu quả thiên tai, thảm họa, dịch bệnh, cứu đói; ứng phó tình trạng khẩn cấp, ổn định kinh tế vĩ mô; thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, đối ngoại đột xuất, cấp bách và các nhiệm vụ cần thiết khác chưa được dự toán.

Nguồn dự phòng còn được sử dụng để chia sẻ phần giảm doanh thu đối với các dự án đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP) thuộc trách nhiệm của Nhà nước.

Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, gắn với trách nhiệm sử dụng ngân sách

Một nội dung quan trọng khác của Luật là tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong quản lý ngân sách và đầu tư công, tạo sự chủ động cho các cấp chính quyền trong điều hành, phân bổ và sử dụng nguồn lực.

Theo quy định, hệ thống ngân sách Nhà nước gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương; trong đó ngân sách địa phương bao gồm ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp xã.

Ngân sách trung ương giữ vai trò chủ đạo, bảo đảm thực hiện các nhiệm vụ chi của cấp trung ương, đồng thời hỗ trợ các địa phương chưa cân đối được ngân sách và thực hiện các nhiệm vụ theo quy định.

Đối với ngân sách địa phương, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định việc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa ngân sách cấp tỉnh và cấp xã, căn cứ vào đặc điểm kinh tế, địa lý, dân cư và khả năng quản lý của từng cấp. Việc phân cấp phải bảo đảm cấp xã có đủ nguồn lực thực hiện nhiệm vụ được giao, đáp ứng yêu cầu quản trị và phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn.

Luật cũng quy định rõ trách nhiệm cân đối nguồn lực khi ban hành chính sách mới. Theo đó, các chính sách, chế độ, định mức, mức chi làm tăng chi ngân sách phải được đánh giá đầy đủ tác động, xác định rõ nguồn tài chính bảo đảm và phù hợp với khả năng cân đối của từng cấp ngân sách. Chỉ được ban hành khi bảo đảm nguồn thực hiện.

Luật tiếp tục đơn giản hóa quy trình, thủ tục đối với dự án đầu tư công nhóm C nhưng vẫn bảo đảm yêu cầu kiểm soát.

Trong báo cáo giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật trước khi Quốc hội biểu quyết, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết Chính phủ đã tiếp thu, chỉnh lý theo hướng đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, thể chế hóa yêu cầu hạch toán hiệu quả kinh tế - xã hội theo Kết luận số 18-KL/TW của Trung ương; đồng thời đơn giản hóa quy trình, thủ tục đối với dự án nhóm C, thu hẹp phạm vi chuyển nguồn và siết chặt kỷ luật, kỷ cương ngân sách.

Đối với các khoản dự toán chi chưa phân bổ chi tiết, có ý kiến đề nghị quy định thời hạn hoàn thành phân bổ chậm nhất đến ngày 30/9, sau thời điểm này việc phân bổ, sử dụng phải báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội, trừ một số trường hợp.

Giải trình nội dung này, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết các khoản dự toán chưa phân bổ chủ yếu dành cho những nhiệm vụ, chương trình, dự án đã có chủ trương nhưng chưa hoàn thiện hồ sơ, thủ tục hoặc chưa xác định được nhu cầu kinh phí, đối tượng thụ hưởng tại thời điểm lập dự toán. Một số chính sách dự kiến ban hành, triển khai trong năm cũng cần chủ động dành nguồn để phân bổ khi đủ điều kiện.

Vì vậy, dự thảo Luật tiếp tục không quy định cứng thời hạn phân bổ đối với các khoản dự toán này, kế thừa quy định hiện hành. Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm nguyên tắc phân cấp, phân quyền, tạo sự chủ động cho Chính phủ và UBND các cấp trong điều hành, cân đối nguồn lực và xử lý nhiệm vụ phát sinh.

Về đề xuất lược bỏ quy định phân bổ, sử dụng dự toán chi còn lại của cấp ngân sách khi kết thúc năm, Chính phủ cũng đề nghị giữ quy định như dự thảo để bảo đảm tính linh hoạt trong điều hành, nhất là đối với các địa phương còn khó khăn về nguồn lực.

Theo Bộ trưởng, những năm qua, đối với ngân sách trung ương, dự toán chi còn lại cơ bản được hủy để giảm bội chi, giảm chuyển nguồn. Riêng năm 2025, Chính phủ đã quyết định hủy toàn bộ khoảng 8.400 tỷ đồng. Trong khi đó, nếu ngân sách địa phương không được tiếp tục phân bổ, sử dụng nguồn này sẽ ảnh hưởng đến khả năng xử lý các nhiệm vụ phát sinh.

Siết kỷ luật tài chính, tăng cường quản lý và giám sát ngân sách

Cùng với việc tạo sự chủ động cho các cấp trong quản lý, điều hành, Luật đặt ra các yêu cầu chặt chẽ hơn về kỷ luật, kỷ cương tài chính và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong sử dụng ngân sách.

Các hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt, tham nhũng, thiếu trách nhiệm gây thất thoát, lãng phí ngân sách; thu sai quy định, tự đặt ra các khoản thu trái pháp luật; chi không có dự toán, chi sai mục đích, vượt chế độ, tiêu chuẩn, định mức đều thuộc nhóm hành vi bị nghiêm cấm.

Luật cũng nghiêm cấm việc yêu cầu tổ chức, cá nhân tự bỏ vốn đầu tư khi chương trình, dự án chưa được quyết định chủ trương đầu tư, chưa được quyết định đầu tư hoặc chưa được giao danh mục và mức chi đầu tư công 5 năm, gây phát sinh nợ đọng xây dựng cơ bản.

Đối với hoạt động quản lý ngân sách, Luật yêu cầu các cơ quan, tổ chức, đơn vị và cá nhân thực hiện tiết kiệm, chống lãng phí, chống tham nhũng; sử dụng ngân sách đúng mục đích, đúng chế độ và bảo đảm hiệu quả.

Một điểm đáng chú ý khác là yêu cầu đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong toàn bộ quy trình quản lý ngân sách, từ lập dự toán, chấp hành, kế toán, quyết toán đến công khai và giám sát.

Hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu quốc gia về ngân sách Nhà nước, đầu tư công sẽ được xây dựng, quản lý, vận hành và cập nhật thống nhất trên phạm vi cả nước, bảo đảm kết nối, liên thông, chia sẻ dữ liệu với Cơ sở dữ liệu quốc gia về tài chính. Bộ Tài chính được giao chủ trì xây dựng, hoàn thiện các hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu này.

Kiều Chinh

Nguồn Mekong Asean: https://mekongasean.vn/luat-ngan-sach-nha-nuoc-uu-tien-von-cho-phat-trien-siet-trach-nhiem-hieu-qua-62116.html