Quặng rẻ, than đắt và phép thử lợi nhuận ngành thép
Đằng sau bức tranh khởi sắc quý III của ngành thép là sự phân hóa rõ rệt về nguồn tăng trưởng trong bối cảnh chi phí nguyên liệu, vốn vay và áp lực cạnh tranh chưa hạ nhiệt.

Giá quặng sắt xuống vùng thấp nhất hơn hai năm, nhưng lợi nhuận ngành thép chưa chắc được cải thiện. Ảnh minh họa: Hoàng Anh
Giữa tháng 11, giá quặng sắt 62% Fe giao dịch quanh 92 USD/tấn, gần mức thấp nhất trong 25 tháng. Với ngành thép, nơi nguyên liệu chiếm phần lớn giá thành sản xuất, đây lẽ ra phải là tín hiệu thuận lợi cho lợi nhuận doanh nghiệp.
Nhưng cùng thời điểm, giá than mỡ luyện cốc nhập khẩu từ Úc vẫn dao động quanh 260 USD/tấn. Hai nguyên liệu quan trọng của công nghệ lò cao vận động ngược chiều, khiến lợi ích từ quặng rẻ bị thu hẹp đáng kể.
Báo cáo chuyên đề ngành thép gần đây của Công ty CP Chứng khoán Kỹ Thương (TCBS) cho thấy, trong quý IV, giá quặng giảm có thể giúp tiết kiệm khoảng 7,5 USD chi phí trên mỗi tấn thép, nhưng than tăng giá lại khiến chi phí đội thêm gần 11 USD. Khoản tiết kiệm từ quặng vì thế không đủ bù đắp phần chi phí phát sinh từ than.
Trong khi đó, giá bán thép cũng chịu sức ép. Theo TCBS, chênh lệch giữa giá thép thanh với chi phí quặng và than bình quân quý IV, tạm tính đến ngày 13/11, chỉ còn 188,6 USD/tấn, giảm 9,6 USD so với quý trước.
Lợi nhuận ngành thép không cùng một nền tảng
Trong quý III/2026, Tập đoàn Hòa Phát ghi nhận doanh thu thuần 62.214 tỷ đồng, tăng 71% so với cùng kỳ. Lợi nhuận sau thuế đạt 8.265 tỷ đồng, tăng 106%.
Đằng sau kết quả này là sự mở rộng đáng kể về sản lượng tiêu thụ. Theo đó, thép xây dựng đạt 2,12 triệu tấn, gấp đôi cùng kỳ; thép cuộn cán nóng (HRC) đạt 2,08 triệu tấn, tăng 64%, còn thép ống tăng 101%, lên 453.000 tấn.
Sản lượng tăng giúp Hòa Phát khai thác tốt hơn năng lực sản xuất, đồng thời tạo điều kiện phân bổ chi phí cố định trên quy mô sản phẩm lớn hơn. Đây là lợi thế quan trọng đối với doanh nghiệp thép tích hợp, nơi hiệu quả vận hành phụ thuộc nhiều vào công suất và khả năng tiêu thụ.
Chín tháng đầu năm, doanh nghiệp lãi sau thuế 23.746 tỷ đồng, tăng 104% và vượt kế hoạch năm. Tuy nhiên, trong số này có khoảng 3.800 tỷ đồng từ chuyển nhượng dự án bất động sản tại Hưng Yên, được ghi nhận trong quý I. Khoản thu không làm thay đổi thực tế sản lượng thép tăng mạnh trong quý III, nhưng khiến tăng trưởng lợi nhuận lũy kế không phản ánh rõ nét được hiệu quả sản xuất thép.
Sự khác biệt về nguồn tạo lợi nhuận còn rõ nét hơn tại Tổng công ty Thép Việt Nam (VNSteel) khi quý III, VNSteel đạt 1.163 tỷ đồng lợi nhuận sau thuế, gấp 7,6 lần cùng kỳ. Tuy nhiên, doanh thu tài chính lên tới 1.165 tỷ đồng, trong đó hơn 1.048 tỷ đồng đến từ lãi bán và thanh lý các khoản đầu tư, chủ yếu liên quan đến thương vụ chuyển nhượng 46,85% vốn tại Công ty Liên doanh Thép Việt Trung.
Việc thoái vốn có thể giúp doanh nghiệp thu hồi nguồn lực, cơ cấu lại danh mục tài sản và cải thiện khả năng tài chính. Song khoản lợi nhuận này khó có thể lặp lại thường xuyên như thu nhập từ sản xuất, tiêu thụ thép.
Ở nhóm doanh nghiệp quy mô nhỏ hơn, Công ty CP Đầu tư Thương mại SMC (mã CK: SMC) chuyển từ khoản lỗ gần 78 tỷ đồng cùng kỳ sang lãi 30 tỷ đồng trong quý III. Lợi nhuận gộp chuyển từ âm 2,2 tỷ đồng sang dương 21,2 tỷ đồng, cho thấy hoạt động kinh doanh có cải thiện. Tuy nhiên, kết quả lũy kế còn được hỗ trợ bởi việc thanh lý cổ phiếu, nhà xưởng và máy móc trong quá trình tái cơ cấu.

Sau một quý tăng trưởng mạnh, phép thử thực sự của ngành thép không còn nằm ở việc doanh nghiệp báo lãi bao nhiêu, mà là bao nhiêu trong số đó có thể tiếp tục được tạo ra từ hoạt động kinh doanh cốt lõi. Ảnh minh họa: Hoàng Anh
Tại Thép Vicasa-VNSteel, lợi nhuận sau thuế quý III đạt 23 tỷ đồng dù doanh thu giảm 22%. Đáng chú ý, doanh nghiệp ghi nhận hơn 24 tỷ đồng thu nhập khác từ thanh lý tài sản cố định phục vụ di dời nhà máy.
Những trường hợp này phản ánh hai quá trình đang diễn ra song song trong ngành thép: phục hồi hoạt động sản xuất và tái cơ cấu tài sản. Cả hai đều có thể cải thiện kết quả tài chính, nhưng chỉ quá trình thứ nhất mới trực tiếp phản ánh khả năng tạo lợi nhuận thường xuyên từ kinh doanh thép.
Ở chiều ngược lại, không ít doanh nghiệp tăng doanh thu nhưng lợi nhuận vẫn suy giảm. Chẳng hạn, quý III, Tập đoàn Hoa Sen đạt doanh thu 10.384 tỷ đồng, tăng 24,3% so với cùng kỳ, nhưng lợi nhuận sau thuế chỉ còn gần 56 tỷ đồng, giảm 37%. Chi phí lãi vay tăng gần ba lần, lên xấp xỉ 140 tỷ đồng.
Tôn Đông Á cũng ghi nhận doanh thu tăng 22%, đạt 4.501 tỷ đồng, trong khi lợi nhuận sau thuế giảm 13%, còn 74 tỷ đồng. Chi phí bán hàng tăng gấp ba lần, lên 214 tỷ đồng, còn chi phí lãi vay tăng 68%, đạt 109 tỷ đồng.
Thép Nam Kim khả quan hơn với lợi nhuận sau thuế 128 tỷ đồng, tăng 158% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, theo TCBS, biên lợi nhuận gộp quý III của Nam Kim vẫn giảm từ 10,5% xuống 9% so với quý II, trong khi Hoa Sen giảm từ 15,3% xuống 12%.
Sức cầu cuối năm và dư địa tăng giá thép
Theo Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA), chín tháng đầu năm 2026, lượng tiêu thụ thép các loại đạt hơn 27,7 triệu tấn, tăng 19,2% so với cùng kỳ. Riêng thị trường nội địa tiêu thụ trên 23,1 triệu tấn, tăng 20,1%, trở thành động lực chính của tăng trưởng toàn ngành.
Đáng chú ý, lượng tiêu thụ thép xây dựng đạt 11,64 triệu tấn, tăng 19,6%, trong khi xuất khẩu mặt hàng này giảm 5,74%. Diễn biến trái chiều cho thấy nhu cầu trong nước đang đóng vai trò bù đắp sự suy yếu của thị trường bên ngoài.
Một động lực quan trọng đến từ đầu tư công khi trong mười tháng đầu năm, vốn đầu tư thực hiện từ nguồn ngân sách nhà nước đạt gần 784 nghìn tỷ đồng, tăng 19,8% so với cùng kỳ. Việc đẩy nhanh tiến độ các dự án hạ tầng, giao thông và xây dựng tạo thêm nhu cầu đối với thép xây dựng, dù mức độ chuyển hóa thành đơn hàng còn phụ thuộc tiến độ thi công thực tế.
Sức mua cải thiện cũng hỗ trợ mặt bằng giá bán. Theo ghi nhận, giá thép xây dựng trong nước tăng nhẹ trong tháng 10, phổ biến quanh 14,3–14,5 triệu đồng/tấn, chưa bao gồm VAT. Giá chào HRC của Hòa Phát và Formosa cũng tăng lên khoảng 14,2–14,4 triệu đồng/tấn và duy trì mức này trong tháng 11.
Diễn biến trên cho thấy doanh nghiệp đã có điều kiện thuận lợi hơn để điều chỉnh giá bán. Tuy nhiên, mức tăng nhìn chung vẫn còn hạn chế và chưa đủ để khẳng định thị trường bước vào chu kỳ tăng giá mới. Thực tế, Hòa Phát vẫn đang duy trì giá thép xây dựng CB240 ở mức 14.920 đồng/kg trong tháng 10-11.

Giá thép theo tính toán của TCBS. Ảnh: TCBS
Việc giá bán thực hiện còn chịu ảnh hưởng từ các hợp đồng đã ký trước đó, khiến tác động của mặt bằng giá mới đến lợi nhuận có độ trễ nhất định.
Bên cạnh đó, sự phục hồi cũng không đồng đều giữa các phân khúc. Thép xây dựng hưởng lợi rõ hơn từ đầu tư công và nhu cầu nội địa, trong khi tôn mạ vẫn chịu sức ép từ xuất khẩu và cạnh tranh giá bán. Đây là khác biệt đáng chú ý đối với triển vọng lợi nhuận, dù nhu cầu tăng giúp doanh nghiệp mở rộng sản lượng, nhưng việc giá bán chưa thực sự cải thiện chưa đảm bảo tạo lợi thế cho các doanh nghiệp trong ngành.
Thậm chí, các đơn vị phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu hoặc phải cạnh tranh mạnh bằng giá vẫn đối mặt nguy cơ biên lợi nhuận bị thu hẹp.
Phép thử của chu kỳ lợi nhuận mới
Nhìn chung, sự phục hồi trong quý III cùng tín hiệu tích cực từ thị trường cuối năm đặt ngành thép trước câu hỏi quan trọng hơn: những nguồn lợi nhuận nào có thể tiếp tục duy trì khi bước sang năm 2027?
Theo TCBS, biên lợi nhuận gộp quý IV của Hòa Phát có thể giảm từ 19,2% xuống khoảng 17,5%, với biên độ dự báo 16,5–18,5%. Nguyên nhân chủ yếu là giá bán thực hiện từ các hợp đồng mới thấp hơn, trong khi chi phí nguyên liệu chưa giảm tương ứng.
Độ trễ của hàng tồn kho và hợp đồng bán hàng khiến biến động giá nguyên liệu không đi thẳng vào kết quả kinh doanh. Khi giá nguyên liệu tăng, doanh nghiệp có thể tạm thời hưởng lợi từ lượng hàng đã mua ở mức giá thấp. Nhưng khi thị trường đảo chiều, chính lượng tồn kho ấy có thể khiến doanh nghiệp chậm ghi nhận lợi ích từ nguyên liệu rẻ hơn.
Tương tự, hợp đồng chốt giá trước giúp duy trì doanh thu trong một khoảng thời gian, nhưng cũng có thể làm lợi nhuận chịu sức ép khi giá bán mới giảm trong lúc giá vốn chưa điều chỉnh.
Đối với Hòa Phát, TCBS xây dựng kịch bản cơ sở năm 2027 với giá than mỡ khoảng 230 USD/tấn và HRC khoảng 520 USD/tấn. Trong điều kiện giả định đó, phần lợi nhuận chịu tác động từ nguyên liệu và giá bán có thể giảm hơn 8% so với bốn quý gần nhất, chưa tính tác động bù đắp từ tăng trưởng sản lượng.
Nếu giá than duy trì quanh 250 USD/tấn, mức suy giảm theo mô hình có thể tiến gần 25%. Ngược lại, nếu cả quặng và than cùng giảm, triển vọng biên lợi nhuận sẽ thuận lợi hơn.
Với nhóm tôn mạ, triển vọng còn phụ thuộc vào giá HRC, kẽm, chi phí tài chính và vòng quay hàng tồn kho. HRC là sản phẩm đầu ra của Hòa Phát nhưng đồng thời là nguyên liệu đầu vào của Hoa Sen, Nam Kim và nhiều doanh nghiệp khác. Giá HRC giảm có thể tạo lợi thế chi phí cho nhóm tôn mạ, song lợi ích ấy dễ bị triệt tiêu nếu giá bán thành phẩm giảm tương ứng hoặc doanh nghiệp phải xử lý lượng tồn kho mua ở mức giá cao.
Trong bối cảnh đó, năng lực quản trị trở thành yếu tố phân hóa ngày càng rõ nét. Doanh nghiệp kiểm soát tốt vốn lưu động, duy trì cơ cấu sản phẩm phù hợp và có khả năng điều chỉnh chính sách mua nguyên liệu theo biến động thị trường sẽ có điều kiện bảo vệ biên lợi nhuận tốt hơn. Ngược lại, tăng trưởng sản lượng bằng mọi giá có thể làm gia tăng nhu cầu vốn, chi phí tài chính và rủi ro tồn kho.


