Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa: Mở đường cho doanh nghiệp bứt phá

Khi tín dụng không chỉ nhìn vào tài sản thế chấp

DNNVV hiện chiếm khoảng 98,4% tổng số doanh nghiệp nhưng dư nợ tín dụng dành cho khu vực này mới chiếm khoảng 19-20%. Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, nhiều doanh nghiệp mới thành lập, quy mô nhỏ, uy tín chưa cao, thiếu tài sản thế chấp nên việc tiếp cận tín dụng còn khó khăn.

Ở chiều ngược lại, hệ thống ngân hàng đang dành thêm nguồn lực cho khu vực doanh nghiệp. Chưa đầy một tháng sau khi NHNN ban hành Công văn số 7125/NHNN-TD triển khai chương trình tín dụng đối với các động lực tăng trưởng kinh tế và DNNVV, đến ngày 26/8 đã có 12 NHTM đăng ký tham gia, tổng quy mô khoảng 408.000 tỷ đồng.

Một bên là nguồn lực tín dụng được mở rộng; bên kia là những doanh nghiệp vẫn khó bước qua cánh cửa vay vốn. Khoảng cách ấy khiến câu chuyện tiếp cận tín dụng cần được nhìn xa hơn con số vốn đăng ký. Với nhiều DNNVV, điểm nghẽn xuất hiện ngay ở cách chứng minh năng lực của chính mình.

Trong bối cảnh đó, dự thảo Luật phát triển DNNVV mở ra hướng tiếp cận đáng chú ý khi khuyến khích TCTD cho vay dựa trên xếp hạng tín nhiệm, phương án sản xuất kinh doanh, phương án mở rộng thị trường; phát triển các hình thức cho vay dựa trên dữ liệu, dòng tiền hoặc chuỗi giá trị, tài sản hình thành trong tương lai, quyền tài sản, quyền sở hữu trí tuệ và tài sản vô hình.

Cách nhìn về tài sản bảo đảm cũng được mở rộng sang động sản, tài sản hình thành trong tương lai, quyền tài sản, quyền sở hữu trí tuệ, tài sản vô hình, khoản phải thu, hàng lưu kho, vật tư, hàng hóa luân chuyển và tài sản hợp pháp khác. Cùng với tín dụng truyền thống, dự thảo đề cập tài trợ chuỗi cung ứng, tài trợ theo đơn hàng, đồng đầu tư, tài chính hỗn hợp và vốn mồi.

Điểm đáng chú ý không đơn thuần nằm ở việc danh mục tài sản được kéo dài thêm. Hoạt động thực tế của doanh nghiệp, từ dòng tiền, đơn hàng, khoản phải thu đến vị trí trong chuỗi giá trị, được đặt vào những cơ sở có thể phục vụ việc xem xét khả năng tiếp cận vốn.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đặc biệt lưu ý khả năng cho vay dựa trên dòng tiền, chuỗi giá trị, tài sản vô hình, quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời đặt ra bài toán định giá và chia sẻ rủi ro đối với những loại tài sản này. Đây chính là phần khó khi một định hướng mở rộng khả năng tiếp cận vốn đi vào thực tế.

Bởi mở rộng cách nhận diện năng lực doanh nghiệp không đồng nghĩa với nới lỏng nguyên tắc tín dụng. Trong mạch đó, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng nhấn mạnh giải pháp giảm phụ thuộc vào tài sản thế chấp truyền thống, khai thác dữ liệu, dòng tiền, đơn hàng, khoản phải thu, quyền sở hữu trí tuệ và các tài sản hợp pháp khác phải đồng thời bảo đảm nguyên tắc thị trường, quyền tự chủ của tổ chức tín dụng và an toàn hệ thống ngân hàng.

Khi tài sản thế chấp không còn là căn cứ duy nhất được nhắc tới, một mắt xích khác trở nên quan trọng hơn là: dữ liệu. Muốn dòng tiền, đơn hàng hay chuỗi giá trị trở thành cơ sở phục vụ thẩm định, tổ chức tín dụng cần thông tin đủ minh bạch, chính xác. Vì vậy, cùng với mở rộng cơ sở cấp tín dụng, yêu cầu kết nối, chia sẻ dữ liệu doanh nghiệp được đặt ra. Kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội là yêu cầu tiếp tục hoàn thiện giải pháp hỗ trợ tổ chức tín dụng kết nối, chia sẻ nguồn dữ liệu minh bạch, chính xác về DNNVV để tạo thuận lợi cho thẩm định cấp tín dụng.

Nhưng dữ liệu tốt hơn vẫn chưa giải quyết toàn bộ rủi ro. Với những doanh nghiệp quy mô nhỏ, năng lực tài chính mỏng, câu chuyện chia sẻ rủi ro giữa nhà nước, tổ chức tín dụng và các công cụ hỗ trợ tiếp tục cần được tính toán.

Nhìn từ hoạt động của các quỹ, vấn đề càng rõ. Sau 13 năm, doanh số bảo lãnh của các Quỹ Bảo lãnh tín dụng cho DNNVV đạt khoảng 43.000 tỷ đồng với 2.100 hợp đồng cho khoảng 1.000 doanh nghiệp; số tiền phải trả nợ thay là 130 tỷ đồng và đã thu hồi khoảng 24 tỷ đồng. Trong khi đó, Quỹ Phát triển DNNVV ở Trung ương sau 13 năm mới giải ngân khoảng 1.400 tỷ đồng và thu hồi 1.156 tỷ đồng.

Những con số này khiến câu chuyện không thể chỉ dừng ở việc giữ hay bỏ một quỹ. Điều cần được làm rõ là nếu một công cụ chưa vận hành hiệu quả thì chức năng hỗ trợ, chia sẻ rủi ro cho DNNVV sẽ được thực hiện bằng cách nào. Từ góc nhìn đó, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng lưu ý việc xem xét phương án đối với các quỹ phải dựa trên đánh giá đầy đủ về số doanh nghiệp thụ hưởng và hiệu quả thực tế; nếu không tiếp tục duy trì thì cần có công cụ khác thực hiện chức năng chia sẻ rủi ro.

Như vậy, bài toán vốn được mở ra theo nhiều lớp: nguồn tín dụng, cơ sở đánh giá doanh nghiệp, dữ liệu, dòng tiền, tài sản mới và cơ chế chia sẻ rủi ro. Nhưng ngay cả khi cánh cửa tín dụng rộng hơn, một câu hỏi khác vẫn còn nguyên: doanh nghiệp sẽ biến đồng vốn thành năng lực phát triển bằng cách nào?

Để đồng vốn trở thành nguồn lực của doanh nghiệp

Một khoản tín dụng có thể giúp doanh nghiệp bổ sung vốn lưu động, mua máy móc hay mở rộng sản xuất. Nhưng khả năng trả nợ cuối cùng vẫn đến từ hiệu quả kinh doanh. Nếu thị trường không mở rộng, công nghệ chậm đổi mới, mặt bằng còn vướng hoặc chi phí tuân thủ lớn, vốn khó tự mình tạo nên sức bật.

Bởi vậy, vốn trong dự án Luật được đặt bên cạnh thị trường, công nghệ, mặt bằng và môi trường kinh doanh. Đây cũng là lúc câu chuyện hỗ trợ quay trở lại câu hỏi căn bản nhất: sau khi nhận được nguồn lực, doanh nghiệp thay đổi ra sao?

Ở một lát cắt khác, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải đặt vấn đề rất cụ thể về hiệu quả sau hỗ trợ: năng suất tăng thế nào, doanh thu và việc làm thay đổi ra sao, chuyển đổi số và đổi mới công nghệ có được cải thiện, khả năng tiếp cận vốn có tốt hơn, tỷ lệ tồn tại trên thị trường và mức độ tham gia chuỗi giá trị chuyển biến thế nào.

Những câu hỏi ấy đưa chính sách trở về kết quả cuối cùng. Một doanh nghiệp có thể đã được đào tạo, tư vấn, xúc tiến thương mại hay hỗ trợ vốn, nhưng nếu năng suất không tăng, thị trường không rộng hơn và sức cạnh tranh không được cải thiện thì số lượt hỗ trợ chưa phản ánh đầy đủ hiệu quả của nguồn lực.

Chính vì vậy, dự thảo Luật không chỉ thay đổi nội dung hỗ trợ mà còn hướng tới đổi cách doanh nghiệp tiếp cận chính sách. Phiếu hỗ trợ doanh nghiệp được đặt ra để bên thụ hưởng có thể lựa chọn nhà cung cấp và dịch vụ phù hợp; các hình thức đặt hàng, giao nhiệm vụ, đồng đầu tư, tài chính hỗn hợp và vốn mồi hướng tới huy động thêm nguồn lực ngoài ngân sách.

Nhìn từ phía cộng đồng doanh nghiệp, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) quan tâm đến khả năng tự thực thi của chính sách. Nếu doanh nghiệp vẫn phải đi qua nhiều thủ tục, hồ sơ và tầng xét duyệt thì khoảng cách từ chính sách đến thực tế khó được rút ngắn. Theo hướng này, những chính sách đủ rõ cần tạo thuận lợi để doanh nghiệp đáp ứng điều kiện có thể tự thực hiện, tự thụ hưởng, giảm phụ thuộc vào cơ chế xét duyệt.

Tinh thần đó cũng được thể hiện trong kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội: nguồn lực nhà nước dành cho DNNVV phải đúng đối tượng, có trọng tâm, có thời hạn rõ ràng, công khai, minh bạch, gắn với kết quả đầu ra và hạn chế tối đa cơ chế “xin - cho”.

Khi cách hỗ trợ thay đổi, cách quản lý cũng phải chuyển theo. Chính phủ xác định quản lý chính sách mới sẽ chuyển từ quy trình, thủ tục sang quản lý bằng dữ liệu, kết quả và trách nhiệm giải trình; đồng thời đẩy mạnh số hóa để hỗ trợ được thực hiện trên cơ sở kết nối, chia sẻ thông tin.

Nhưng theo các chuyên gia kinh tế, để doanh nghiệp giành được nhiều nguồn lực hơn cho phát triển, một phần việc khác không thể bỏ qua là giảm chi phí tuân thủ. Điều này đặc biệt rõ với hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp. Nếu bước chuyển sang mô hình doanh nghiệp kéo theo thủ tục phức tạp và chi phí tăng, động lực chuyển đổi sẽ bị ảnh hưởng. Vì vậy, định hướng được đặt ra là đơn giản hóa tối đa thủ tục, giảm chi phí tuân thủ về thuế, kế toán, hóa đơn, chứng từ và bảo hiểm xã hội.

Từ thực tiễn quản lý, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết, sau khi luật được ban hành, cơ quan quản lý sẽ hướng dẫn doanh nghiệp có doanh thu dưới 10 tỷ đồng nộp thuế theo phương pháp đơn giản, tính tỷ lệ phần trăm trực tiếp trên doanh thu; trong đó vấn đề được nhấn mạnh là đơn giản hóa thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ.

Không chỉ bước vào thị trường, ngay cả khi phải rời thị trường, doanh nghiệp cũng cần một con đường đủ rõ. Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nhìn nhận, việc gia nhập thị trường hiện tương đối thuận lợi nhưng rút lui còn khó; xử lý vấn đề này phải vừa bảo đảm quyền tự do kinh doanh, vừa giải quyết nghĩa vụ thuế, hóa đơn và ngăn ngừa lợi dụng chính sách.

Từ khi một hộ kinh doanh bước lên mô hình doanh nghiệp, tìm vốn, thuê mặt bằng, đổi mới công nghệ, mở thị trường cho tới khi trưởng thành hoặc rút khỏi thị trường, mỗi mắt xích đều có thể trở thành chi phí hoặc động lực. Vì vậy, cách tiếp cận theo toàn bộ vòng đời doanh nghiệp giúp kết nối những chính sách vốn dễ bị chia thành các mảng riêng rẽ.

Và khi chính sách trải qua nhiều cấp, nhiều ngành, chất lượng thực thi ở địa phương trở thành một khâu không thể xem nhẹ. Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho rằng, cần xây dựng tiêu chí KPI đối với địa phương, trong đó những nội dung như hỗ trợ mặt bằng phải được gắn với trách nhiệm cụ thể của chính quyền. Đây cũng là cách đưa kết quả thực thi vào thước đo chính sách.

Sau cùng, điều mà dự án Luật hướng tới không phải là kéo dài thời gian doanh nghiệp nhận hỗ trợ, mà tạo điều kiện để doanh nghiệp nâng được năng lực và tự đi tiếp. Chính vì vậy, chương trình tín dụng khoảng 408.000 tỷ đồng mà 12 ngân hàng thương mại đăng ký tham gia cần được đặt trong một bức tranh rộng hơn: nguồn vốn cần đi cùng khả năng hấp thụ vốn, dữ liệu, thị trường, công nghệ, quản trị và môi trường kinh doanh.

Nếu trước đây hiệu quả chính sách thường được nhìn qua số doanh nghiệp thụ hưởng, thì cách tiếp cận mới đặt trọng tâm vào những thay đổi sau hỗ trợ: năng suất, doanh thu, việc làm, đổi mới công nghệ, khả năng tiếp cận vốn và thị trường, mức độ tham gia chuỗi giá trị và sự trưởng thành về quy mô.