Luật Thủ đô 2026: Trao quyền mạnh hơn, trách nhiệm rõ hơn

TS.Đinh Văn Minh, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Thanh tra Chính phủ. Ảnh: H.Duy

-Thưa ông, một trong những điểm đáng chú ý của Luật Thủ đô năm 2026 là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tạo sự chủ động lớn hơn cho Hà Nội. Từ góc độ pháp lý, ông nhìn nhận như thế nào về ý nghĩa của sự thay đổi này đối với quản trị Thủ đô?

- Theo tôi, ý nghĩa lớn nhất của Luật Thủ đô năm 2026 không chỉ nằm ở việc Hà Nội được trao thêm bao nhiêu thẩm quyền, mà ở sự thay đổi về phương thức quản trị. Luật số 02/2026/QH16 giao cho chính quyền thành phố 199 thẩm quyền đặc thù, vượt trội, trong đó HĐND thành phố 127 thẩm quyền, UBND thành phố 56 và Chủ tịch UBND thành phố 16 thẩm quyền. Quan trọng hơn, tinh thần “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” được thể hiện khá rõ.

Với một đô thị đặc biệt như Hà Nội, nhiều vấn đề rất cụ thể, đặc thù và đòi hỏi xử lý nhanh. Phân quyền vì vậy không đơn thuần là chuyển thẩm quyền từ cấp trên xuống cấp dưới, mà phải tạo khả năng để chính quyền gần vấn đề hơn quyết định nhanh, linh hoạt và phù hợp với thực tiễn.

Người dân không quan tâm nhiều đến việc một thẩm quyền trước đây thuộc cơ quan nào, sau này thuộc cơ quan nào. Điều họ quan tâm là đường có hết ùn tắc không, phố có trật tự hơn không, mưa có còn ngập kéo dài không, thủ tục hành chính có nhanh hơn không, quy hoạch có minh bạch hơn không. Đó mới là thước đo cuối cùng của phân cấp, phân quyền.

Sau hơn hai tháng Luật có hiệu lực, đến tháng 9-2026, HĐND thành phố đã thông qua 61 nghị quyết quy phạm pháp luật và UBND thành phố ban hành 16 quyết định quy phạm pháp luật để cụ thể hóa Luật.

Trong cải cách hành chính, Hà Nội đã triển khai tiếp nhận trực tuyến hoàn toàn đối với 12 thủ tục hành chính và bố trí 131 điểm hỗ trợ dịch vụ công số, giúp người dân bớt đi lại, bớt giấy tờ và thực hiện thủ tục trên môi trường số.

- Khi thẩm quyền được mở rộng, vấn đề kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình càng trở nên quan trọng. Theo ông, cần thiết lập cơ chế kiểm soát như thế nào, đặc biệt là trách nhiệm của người đứng đầu, để bảo đảm quyền được trao được thực hiện đúng pháp luật, công khai, minh bạch và hạn chế nguy cơ lạm quyền, tiêu cực?

- Luật Thủ đô 2026 đã xác định nguyên tắc phân quyền phải gắn với trách nhiệm giải trình, kiểm soát quyền lực, công khai, minh bạch và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực. Theo tôi, nên đặc biệt chú ý ba tầng kiểm soát.

Thứ nhất là kiểm soát bằng pháp luật và quy trình. Việc gì được quyết, ai quyết, quyết đến đâu, căn cứ vào tiêu chí nào phải được xác định rõ. Khi thẩm quyền đã được phân định thì không nên để tồn tại những “vùng xám” khiến khi có vấn đề lại không xác định được trách nhiệm thuộc về ai.

Thứ hai là kiểm soát bằng công khai, minh bạch và dữ liệu. Một quyết định được thực hiện trên hệ thống điện tử, có dữ liệu về thời điểm, người xử lý, tiến độ, kết quả và có thể theo dõi thì khả năng né tránh trách nhiệm sẽ giảm đáng kể.

Thứ ba, theo tôi, quan trọng nhất là gắn quyền hạn với trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu. Khi đã được trao quyền, phải dám quyết, dám chịu trách nhiệm. Không thể có tình trạng khi thành công thì tập thể, còn khi sai sót thì không xác định được ai chịu trách nhiệm.

Tuy nhiên, cũng phải phân biệt rõ sai phạm do cố ý, thiếu trách nhiệm với những quyết định được đưa ra đúng thẩm quyền, đúng quy trình nhưng kết quả không đạt như dự kiến. Có như vậy mới vừa kiểm soát được quyền lực, vừa tạo điều kiện cho cán bộ dám quyết định và chịu trách nhiệm.

Một phiên họp của Thường trực HĐND thành phố Hà Nội. Ảnh: P.N

- Luật Thủ đô được triển khai trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã đi vào vận hành. Theo ông, cần làm gì để việc phân cấp, phân quyền thực sự đi đôi với phân định rõ trách nhiệm, khắc phục tình trạng đùn đẩy, né tránh hoặc không rõ cơ quan, cá nhân chịu trách nhiệm?

- Theo tôi, trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, yêu cầu này còn cấp thiết hơn trước. Khi bỏ một cấp trung gian thì phải làm cho quyết định được đưa xuống gần dân hơn, đồng thời xác định rõ ai chịu trách nhiệm ở cấp thành phố và ai chịu trách nhiệm ở cấp xã, phường.

Theo tôi, điều đầu tiên là phải phân định công việc chứ không chỉ phân định thẩm quyền. Mỗi nhiệm vụ cần trả lời được bốn câu hỏi: Ai quyết định, ai tổ chức thực hiện, ai kiểm tra và ai chịu trách nhiệm cuối cùng. Nếu chỉ “phân cấp cho cấp xã” mà không kèm theo nguồn lực, nhân sự, dữ liệu, quy trình và cơ chế kiểm tra thì mới chỉ là chuyển việc, chưa phải phân quyền thực chất.

Điều thứ hai là phải thay đổi phương thức đánh giá cán bộ. Không thể chỉ đánh giá bằng việc “đã làm đúng quy trình chưa”, mà phải quan tâm đến kết quả giải quyết công việc và mức độ hài lòng của người dân.

Một người dân đến xã, phường làm thủ tục mà hồ sơ được giải quyết nhanh, minh bạch, không phải đi lại nhiều lần thì sẽ cảm nhận được hiệu quả của chính quyền hai cấp. Ngược lại, nếu vẫn phải đi lòng vòng hoặc nhận câu trả lời “việc này không thuộc thẩm quyền của chúng tôi” thì người dân vẫn chưa cảm nhận được cải cách.

- Luật đã tạo hành lang pháp lý và trao thêm công cụ cho Hà Nội. Từ thực tiễn công tác xây dựng pháp luật và quản lý nhà nước, theo ông, thành phố cần đặc biệt lưu ý những vấn đề gì trong tổ chức thực hiện để các cơ chế mới thực sự đi vào cuộc sống, đồng thời phát huy vai trò giám sát của người dân và bảo đảm người dân được thụ hưởng những kết quả cụ thể từ quá trình phân cấp, phân quyền?

- Tôi cho rằng có thể nhìn hiệu quả của Luật từ những việc rất đời thường: Một tuyến đường được mở nhanh hơn, một điểm ùn tắc được xử lý, một khu vực ngập nước được khắc phục, một thủ tục hành chính người dân không còn phải trực tiếp đến cơ quan nhà nước, một quy hoạch được công khai. Những kết quả ấy có giá trị hơn rất nhiều những khẩu hiệu về một nền quản trị hiện đại.

Điều đáng chú ý là cách thành phố tổ chức thực hiện và tạo ra những thay đổi cụ thể trong đời sống. Việc đưa thủ tục lên trực tuyến, tổ chức các điểm hỗ trợ dịch vụ công số, thúc đẩy số hóa hồ sơ, xây dựng chính quyền vận hành trên dữ liệu hay áp dụng công nghệ trong quản lý đô thị đều là những việc người dân có thể quan sát và kiểm chứng.

Tôi cho rằng, cần đặc biệt coi trọng sự giám sát của người dân. Quy hoạch, đầu tư hạ tầng, chỉnh trang đô thị, thu hồi đất, tái định cư, tổ chức giao thông hay cung cấp dịch vụ công đều là những lĩnh vực người dân có thể tham gia giám sát. Việc lấy ý kiến cộng đồng không nên chỉ là thủ tục để hoàn tất hồ sơ, mà phải trở thành kênh để chính quyền biết người dân thực sự cần gì.

Sau cùng, thành công của Luật Thủ đô 2026 sẽ không được quyết định bởi việc chúng ta có một đạo luật hay đến đâu, mà bởi khả năng biến những quyền năng pháp lý thành năng lực hành động và kết quả quản lý thành lợi ích cụ thể của người dân.

Nói cách khác, phân quyền phải dẫn tới quyết định nhanh hơn, thực hiện hiệu quả hơn; và hiệu quả ấy cuối cùng phải quay trở lại với người dân bằng những việc cụ thể: Đi lại thuận tiện hơn, môi trường sống tốt hơn, đô thị trật tự hơn, thủ tục hành chính đơn giản hơn, chính quyền minh bạch và dễ tiếp cận hơn.

- Trân trọng cảm ơn ông!