Lùng Tám - ngôi làng dệt lanh lưu giữ hồn văn hóa người Mông giữa cao nguyên đá

Người phụ nữ Mông tại Lùng Tám thực hiện công đoạn vẽ sáp ong lên vải lanh trước khi nhuộm chàm. (Ảnh: Lan Anh/TTXVN phát)

Nằm giữa những dãy núi đá trùng điệp của vùng cao phía Bắc, xã Lùng Tám (Tuyên Quang) từ lâu đã được biết đến như một trong những điểm đến mang đậm bản sắc văn hóa của đồng bào Mông.

Không chỉ sở hữu cảnh sắc thiên nhiên bình yên với núi non, ruộng nương và những bản làng nằm nép mình bên sườn đồi, nơi đây còn nổi tiếng bởi nghề dệt lanh truyền thống đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Trong nhịp sống hiện đại đang len lỏi đến từng bản làng vùng cao, người Mông ở Lùng Tám vẫn kiên trì giữ lấy nghề truyền thống của cha ông. Những tấm vải lanh được dệt thủ công, những họa tiết được thêu tay hay vẽ sáp ong tỉ mỉ không chỉ tạo nên sản phẩm có giá trị kinh tế mà còn là cách để cộng đồng nơi đây lưu giữ bản sắc văn hóa riêng của mình.

Hành trình đến ngôi làng dệt nổi tiếng vùng cao

Lùng Tám nằm trên tuyến đường từ Quản Bạ đi Yên Minh, một trong những cung đường đẹp nhất của vùng cao nguyên đá. Từ trung tâm Hà Giang, du khách di chuyển theo hướng Núi Đôi Quản Bạ, sau đó tiếp tục vượt qua những cung đèo quanh co dẫn về thị trấn Tam Sơn.

Từ đây, con đường nhỏ men theo sườn núi đưa du khách đến thôn Cốc Mạ rồi tiếp tục đi sâu vào làng dệt lanh Lùng Tám. Dọc đường đi, khung cảnh thiên nhiên hiện ra đầy ấn tượng với những triền núi xanh, những thửa ruộng nằm xen giữa đá và những ngôi nhà truyền thống của người Mông.

Chính vị trí nằm trên cung đường du lịch nổi tiếng của Hà Giang đã giúp Lùng Tám trở thành điểm dừng chân quen thuộc của nhiều du khách trong và ngoài nước. Nhiều người tìm đến đây không chỉ để mua những sản phẩm thổ cẩm thủ công mà còn muốn tận mắt chứng kiến cách người Mông gìn giữ nghề truyền thống giữa cuộc sống hiện đại.

Các sản phẩm thủ công từ lanh như quần áo, túi, ví, khăn… được trưng bày, góp phần đưa nghề truyền thống đến gần hơn với du khách. (Ảnh: Lan Anh/TTXVN phát)

Nơi nghề dệt lanh gắn liền với đời sống người Mông

Đối với người Mông ở Lùng Tám, nghề dệt lanh không đơn thuần là một nghề thủ công để kiếm sống. Đây là một phần trong đời sống văn hóa và là niềm tự hào của cộng đồng.

Từ bao đời nay, người dân nơi đây sống chủ yếu bằng nghề nông, trồng lúa, làm nương rẫy. Tuy nhiên, bên cạnh công việc đồng áng, dệt lanh luôn giữ vai trò quan trọng trong đời sống thường ngày. Hầu như gia đình nào cũng có khung cửi và người phụ nữ Mông từ nhỏ đã được học cách se sợi, dệt vải, thêu thùa.

Những kỹ năng ấy được truyền từ mẹ sang con gái như một phần của quá trình trưởng thành. Bởi vậy, nghề dệt lanh không chỉ giúp tạo ra sản phẩm phục vụ cuộc sống mà còn góp phần duy trì những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Mông.

Trải qua nhiều biến động của thời gian, nghề dệt lanh ở Lùng Tám vẫn tồn tại và phát triển. Đặc biệt, khi du lịch cộng đồng ngày càng được chú trọng, làng nghề càng có thêm cơ hội để quảng bá sản phẩm và giới thiệu văn hóa địa phương đến với du khách.

Điều khiến nhiều người ngạc nhiên khi đến Lùng Tám là để tạo ra một tấm vải lanh hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua rất nhiều công đoạn công phu.

Sợi lanh thô mộc sau khi được se, thể hiện sự công phu và bền bỉ của nghề dệt thủ công truyền thống. (Ảnh: Lan Anh/TTXVN phát)

Mọi thứ bắt đầu từ việc trồng cây lanh trên những vùng nương riêng. Sau khi thu hoạch, thân lanh được đem ngâm nước rồi tách lấy phần xơ bên trong. Công đoạn này đòi hỏi sự khéo léo để giữ được những sợi lanh dài và đều.

Những sợi lanh sau đó được nối bằng tay thành sợi dài rồi cuộn lại thành từng bó. Trước khi đưa vào dệt, người dân tiếp tục hấp hoặc luộc để làm mềm sợi. Chỉ khi đạt độ mềm và độ dai phù hợp, sợi mới được đưa lên khung cửi.

Ngồi trước khung dệt, người phụ nữ Mông dùng đôi bàn tay khéo léo điều khiển từng sợi ngang, sợi dọc để tạo nên mặt vải. Công việc diễn ra chậm rãi nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn cao độ. Một tấm vải hoàn chỉnh có thể mất nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần mới hoàn thành.

Mỗi lần tiếng thoi đưa vang lên cũng là lúc những sợi lanh đang dần kết nối với nhau thành một sản phẩm mang đậm dấu ấn của người làm ra nó.

Sau khi dệt xong, tấm vải tiếp tục được xử lý để tăng độ bền và tạo màu sắc đặc trưng. Người Mông ở Lùng Tám vẫn duy trì phương pháp nhuộm màu tự nhiên đã có từ nhiều thế hệ trước. Thay vì sử dụng hóa chất công nghiệp, họ tận dụng nguyên liệu từ cây cỏ trong tự nhiên như lá chàm, lá chè hay củ nâu.

Tấm vải được giặt sạch, làm trắng rồi chà thêm sáp ong để tăng độ mềm và độ bóng. Sau đó, vải được ngâm trong dung dịch chàm rồi đem phơi dưới nắng.

Quy trình này không chỉ thực hiện một lần mà được lặp lại nhiều lần liên tiếp. Việc ngâm và phơi từ năm đến sáu lượt giúp màu sắc thấm sâu vào từng sợi vải, tạo nên độ bền cao và vẻ đẹp đặc trưng mà khó có loại vải công nghiệp nào có thể thay thế.

Nhờ sử dụng nguyên liệu hoàn toàn tự nhiên nên sản phẩm lanh của Lùng Tám không chỉ đẹp mà còn thân thiện với môi trường và an toàn cho người sử dụng.

Bên chiếc guồng quay sợi, những bàn tay cần mẫn vẫn miệt mài với nghề truyền thống, bất chấp sự thay đổi của đời sống hiện đại. (Ảnh: Lan Anh/TTXVN phát)

Nghệ thuật tạo hoa văn trên vải

Nếu chất liệu lanh tạo nên giá trị cốt lõi của sản phẩm thì những hoa văn trang trí lại chính là yếu tố làm nên linh hồn của tấm vải.

Người Mông ở Lùng Tám sử dụng nhiều kỹ thuật khác nhau để trang trí như thêu tay, đắp vải màu hay vẽ sáp ong. Trong đó, kỹ thuật vẽ sáp ong được xem là một trong những công đoạn khó nhất.

Sáp ong được đun nóng rồi dùng dụng cụ chuyên dụng để vẽ trực tiếp lên mặt vải. Người thợ phải thực hiện hoàn toàn bằng tay nên mỗi đường nét đều đòi hỏi sự chính xác và kinh nghiệm lâu năm.

Sau khi hoàn thành phần hoa văn, tấm vải mới được đưa đi nhuộm màu. Những phần đã phủ sáp ong sẽ không bắt màu, tạo nên các họa tiết nổi bật trên nền vải chàm.

Các hoa văn xuất hiện trên sản phẩm không chỉ mang tính trang trí mà còn chứa đựng những câu chuyện về cuộc sống của người Mông. Đó có thể là hình ảnh núi rừng, dòng nước, cây cối hay những biểu tượng gắn liền với tín ngưỡng và văn hóa bản địa.

Chính sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công và ý nghĩa văn hóa đã khiến mỗi sản phẩm trở thành một tác phẩm nghệ thuật mang dấu ấn riêng.

Thông qua đôi tay khéo léo và tư duy đổi mới, phụ nữ Mông đã đưa sợi lanh truyền thống trở thành sứ giả văn hóa. (Ảnh: Lan Anh/TTXVN phát)

Trải nghiệm đáng nhớ dành cho du khách

Theo kinh nghiệm của nhiều du khách, thời điểm đẹp nhất để đến Lùng Tám là từ tháng 9 đến tháng 4 năm sau. Đây là mùa khô, thời tiết thuận lợi, đường sá dễ di chuyển và thích hợp cho các hoạt động tham quan.

Đến Lùng Tám, du khách không chỉ được tham quan mà còn có cơ hội trực tiếp trải nghiệm các công đoạn của nghề dệt lanh.

Nhiều cơ sở sản xuất sẵn sàng hướng dẫn khách thử kéo sợi, dệt vải hoặc thực hiện một vài thao tác trang trí đơn giản. Đây là trải nghiệm thú vị giúp mọi người hiểu rõ hơn về công sức phía sau mỗi sản phẩm thủ công.

Ngoài ra, du khách còn có thể dành thời gian dạo quanh bản làng, ngắm nhìn cảnh sắc thanh bình của vùng cao. Những thửa ruộng xanh mướt, những con đường nhỏ uốn lượn giữa núi đồi và những ngôi nhà truyền thống tạo nên một khung cảnh yên bình khó quên./.