Miễn phí sách giáo khoa: Bảo đảm công bằng

Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) đang lấy ý kiến góp ý dự thảo Nghị định quy định về miễn phí sách giáo khoa (SGK) giáo dục phổ thông.

Tránh lãng phí vì "miễn phí"

Theo dự thảo, nhà nước bảo đảm ngân sách để trang bị SGK và giao cho các cơ sở giáo dục quản lý, tổ chức cho người học mượn, sử dụng mà không thu bất kỳ khoản phí nào.

Chính sách miễn phí SGK cho học sinh (HS) chính thức áp dụng trên cả nước từ năm học 2029-2030. Các địa phương có khả năng cân đối ngân sách được khuyến khích thực hiện chính sách miễn phí SGK sớm hơn; ưu tiên bố trí nguồn lực để triển khai trước đối với các địa bàn biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, bảo đảm phù hợp với điều kiện thực tiễn và khả năng ngân sách địa phương.

Chị Huỳnh Ngọc Lan - có con đang học tại Trường Tiểu học An Hòa, TP Hà Nội - tính toán mỗi bộ SGK giá khoảng 200.000-300.000 đồng, mà cả nước có vài chục triệu học sinh, số tiền mỗi năm phải mua SGK rồi bỏ đi không dùng là rất lớn. "Đó là con số khổng lồ. Việc miễn phí SGK sẽ rất tiết kiệm thời gian, tiền bạc, công sức cho phụ huynh. Điều quan trọng bây giờ là cần tăng cường tuyên truyền để HS giữ gìn SGK cẩn thận, cuối năm gửi tặng lại nhà trường. Như vậy, HS khóa sau sẽ được mượn SGK miễn phí" - chị Lan nhận xét.

PGS-TS Bùi Thị An, đại biểu Quốc hội khóa XIII, đánh giá việc miễn phí SGK cho HS phổ thông từ năm học 2029-2030 là một bước tiến nhân văn, cụ thể hóa Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị. Bà đề xuất: "Chính sách này không chỉ giảm gánh nặng tài chính cho hàng triệu gia đình mà còn góp phần thu hẹp khoảng cách giáo dục, thúc đẩy công bằng xã hội. Tuy nhiên, để chính sách thực sự mang lại hiệu quả, chúng ta cần tập trung vào hai mục tiêu cốt lõi: bảo đảm công bằng thực chất và ngăn chặn lãng phí nguồn lực".

Theo bà Bùi Thị An, việc miễn phí SGK theo mô hình thư viện dùng chung (HS mượn - sử dụng - trả lại) sẽ giúp các em ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, dân tộc thiểu số và khu vực kinh tế - xã hội khó khăn tiếp cận SGK dễ dàng hơn. Đây là nhóm đối tượng cần ưu tiên tuyệt đối trong lộ trình triển khai. SGK cần đi kèm sách Braille cho HS khuyết tật và phiên bản số hóa (e-book) để bảo đảm mọi em đều có cơ hội bình đẳng. Sự công bằng không chỉ là "miễn phí cho tất cả" mà còn phải "ưu tiên cho những em thiệt thòi nhất".

Tuy nhiên, bà Bùi Thị An cũng nhấn mạnh cần tránh lãng phí đối với mô hình thư viện dùng chung. Nếu không có cơ chế chặt chẽ, SGK dễ bị hư hỏng, mất mát hoặc bị coi nhẹ vì "miễn phí".

"Giải pháp là xây dựng quy định rõ ràng về trách nhiệm mượn - trả: HS, phụ huynh ký cam kết, bồi thường theo mức giá thị trường nếu làm hỏng hoặc mất SGK. Mỗi trường cần có hệ thống kiểm kê định kỳ, sử dụng phần mềm quản lý thư viện điện tử để theo dõi. Đồng thời, nên in SGK chất lượng cao để tăng tuổi thọ tái sử dụng lên 3-4 năm học" - bà Bùi Thị An nêu quan điểm.

Sách giáo khoa được chuyển đến các trường học tại tỉnh Lào Cai. Ảnh: HÀ ĐẶNG

Ưu tiên những nơi học sinh khó khăn

Theo các giáo viên ở TP HCM, để chủ trương miễn phí SGK được công bằng, cần thiết triển khai hình thức "thư viện dùng chung" ở các cơ sở giáo dục. Trong thực tế, nhiều trường học ở TP HCM đã triển khai mô hình này, HS có thể mượn SGK vào đầu năm hoặc bất cứ lúc nào.

Hiệu trưởng một trường tiểu học ở TP HCM cho rằng thay vì cấp mới mỗi năm, ngân sách nhà nước nên tập trung xây dựng tủ sách dùng chung tại các trường học. HS mượn SGK đầu năm và trả lại vào cuối năm học. Bên cạnh đó, cần phân loại đối tượng HS được miễn phí SGK, tránh cào bằng cho mọi đối tượng. Những HS vùng sâu vùng xa, con em gia đình chính sách, hộ nghèo và cận nghèo hay các trường hợp đặc biệt khác cần được miễn phí SGK hoàn toàn.

Trong khi đó, khu vực thành thị có thể áp dụng mức trợ giá SGK hoặc một vài sách cơ bản, tùy từng cấp học. "Việc áp dụng hình thức này sẽ tập trung nguồn lực để ưu tiên cho những nơi mà điều kiện HS còn nhiều khó khăn, tiến tới kéo gần khoảng cách và chênh lệch về giáo dục. Ở đô thị lớn, việc trang bị SGK cho HS không phải là điều quá khó khăn với nhiều gia đình. Mặt khác, mỗi địa phương đều có các cơ chế, hình thức riêng để chăm lo, hỗ trợ, bảo đảm mọi HS đều có SGK đến trường" - hiệu trưởng nêu trên phân tích.

Ông Huỳnh Thanh Phú, Hiệu trưởng Trường THPT Bùi Thị Xuân (phường Bến Thành, TP HCM), nhìn nhận trong bối cảnh chuyển đổi số, việc miễn phí bản quyền nội dung số SGK là cách nhanh nhất để mọi HS đều được tiếp cận kiến thức. Vì thế, cần số hóa bộ SGK dùng chung cho cả nước để bảo đảm bất kỳ ai có thiết bị kết nối internet đều tiếp cận được. "Ngân sách chỉ cần chi cho việc in SGK cho những khu vực chưa có điều kiện tiếp cận công nghệ" - ông Phú nêu ý kiến.

Hiệu trưởng một trường THPT tại phường Cầu Giấy, TP Hà Nội đặt vấn đề cần thí điểm tại một số tỉnh, thành trong 2-3 năm để đánh giá thực tiễn trước khi triển khai miễn khí SGK đại trà. Theo hiệu trưởng này, cần quản lý minh bạch, yêu cầu công khai toàn bộ quy trình mua sắm, phân phối SGK. Để bảo đảm nguồn lực, nhà nước cần bố trí ngân sách ổn định, dài hạn, kết hợp với việc xã hội hóa qua sự hợp tác công - tư và khuyến khích địa phương có điều kiện triển khai miễn phí SGK sớm hơn.