Minh bạch xuất xứ để bảo vệ uy tín hàng Việt

Một hoạt động quảng bá các sản phẩm “Made in Vietnam”. Ảnh: Bộ Công Thương

Xuất xứ hàng hóa không chỉ là thông tin ghi trên nhãn sản phẩm mà còn là căn cứ khẳng định năng lực sản xuất, mức độ tham gia vào chuỗi giá trị và uy tín của hàng Việt trên thị trường. Trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng, minh bạch xuất xứ vừa là yêu cầu quản lý, vừa là điều kiện để doanh nghiệp bảo vệ thương hiệu, tận dụng ưu đãi thương mại và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Từ ngày 1/1/2027, Nghị định số 384/2026/NĐ-CP ngày 9/10/2026 của Chính phủ về xác định xuất xứ Việt Nam với hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước có hiệu lực, tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn cho việc xác định, công bố xuất xứ hàng hóa. Đây là bước hoàn thiện cần thiết khi trước đó, quy định chủ yếu tập trung vào hàng hóa xuất nhập khẩu, trong khi thị trường nội địa chưa có tiêu chí đầy đủ để xác định sản phẩm Việt Nam.

Nghị định xác lập nguyên tắc tự nguyện, tự kê khai và tự chịu trách nhiệm. Doanh nghiệp không bắt buộc công bố xuất xứ Việt Nam nhưng khi sử dụng nhãn “Made in Vietnam” phải bảo đảm đáp ứng tiêu chí và có trách nhiệm chứng minh khi được yêu cầu. Với hàng hóa sử dụng nguyên liệu nhập khẩu, xuất xứ Việt Nam vẫn được công nhận nếu đáp ứng tiêu chí chuyển đổi mã số hàng hóa hoặc hàm lượng giá trị Việt Nam tối thiểu 30%. Quy định này phù hợp với thực tế sản xuất trong chuỗi cung ứng toàn cầu, đồng thời phân định rõ hoạt động sản xuất thực chất với gia công, chế biến đơn giản. Việc xác định xuất xứ dựa trên giá trị tạo ra tại Việt Nam, thay vì chỉ căn cứ vào nguồn nguyên liệu đầu vào.

Thực tế, tình trạng hàng hóa sản xuất hoặc gia công ở nước ngoài nhưng gắn nhãn “Made in Vietnam” vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng, tạo cạnh tranh không bình đẳng và làm suy giảm uy tín hàng Việt. Nếu hàng gian lận xuất xứ thâm nhập thị trường quốc tế, hệ quả còn có thể dẫn tới biện pháp hạn chế thương mại, ảnh hưởng đến hình ảnh hàng hóa Việt Nam nói chung.

Do đó, minh bạch xuất xứ cần được xem là một phần của năng lực quản trị và sức cạnh tranh quốc gia. Doanh nghiệp phải kiểm soát nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất và giá trị tạo ra; cơ quan quản lý cần tăng cường giám sát, xử lý vi phạm, qua đó bảo đảm thông tin chính xác và bảo vệ uy tín hàng Việt.

Trong hoạt động xuất khẩu, yêu cầu về xuất xứ còn gắn trực tiếp với khả năng tận dụng ưu đãi thuế quan từ các hiệp định thương mại tự do (FTA). Chẳng hạn như Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA), Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) hay Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Vương quốc Anh và Bắc Ireland (UKVFTA) đều đặt ra những quy tắc xuất xứ cụ thể. Muốn hưởng ưu đãi, doanh nghiệp không chỉ cần có đơn hàng mà phải chứng minh hàng hóa đáp ứng đúng quy định của từng thị trường.

Với lĩnh vực thực phẩm, ông Nguyễn Trung Dũng, Chủ tịch HĐQT, Tổng giám đốc Công ty cổ phần DH Foods cho biết: Nguồn nguyên liệu trong nước phong phú nhưng tiêu chuẩn giữa các nông trại chưa đồng đều, nhiều cơ sở chưa được đầu tư bài bản. Đặc biệt, khâu sơ chế sau thu hoạch khó kiểm soát, đòi hỏi doanh nghiệp phải trực tiếp làm việc, tư vấn và hỗ trợ nông trại để bảo đảm chất lượng nguyên liệu trước khi đưa về nhà máy. Hiện, DH Foods xuất khẩu tới hơn 15 thị trường và chưa gặp nhiều khó khăn khi tận dụng C/O ưu đãi nhờ đã tổ chức tương đối bài bản việc chứng minh nguồn gốc nguyên liệu và quy trình sản xuất. Kinh nghiệm này cho thấy hồ sơ xuất xứ cần được xây dựng ngay từ khâu sản xuất, thay vì chỉ chuẩn bị khi có đơn hàng xuất khẩu.

Với ngành thép, yêu cầu minh bạch cũng đặt ra từ việc kiểm soát hành trình nguyên liệu đến thành phẩm. Ông Lê Việt, Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam – VNSTEEL chia sẻ: Doanh nghiệp gặp thách thức trong việc chứng minh đầy đủ quá trình này, nhất là khi tiếp cận các thị trường có yêu cầu cao về minh bạch. Theo ông, đây không chỉ là trách nhiệm của doanh nghiệp mà cần sự phối hợp của cộng đồng doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Cùng đó, doanh nghiệp cũng mong muốn cơ quan quản lý thường xuyên cập nhật quy tắc xuất xứ, thủ tục C/O theo từng thị trường, đồng thời cải thiện khả năng tra cứu, trao đổi và xử lý hồ sơ, tạo thuận lợi cho quá trình chứng minh xuất xứ hàng hóa.

Bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Da giày - Túi xách Việt Nam cho hay: Quy tắc xuất xứ CPTPP khá phức tạp, nhất là yêu cầu chứng minh nguồn gốc nguyên phụ liệu. Dù vậy, việc đáp ứng các tiêu chí này giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực truy xuất, chuẩn bị cho những yêu cầu mới như hộ chiếu sản phẩm điện tử (DPP). Các doanh nghiệp xuất khẩu thành công có thể đáp ứng tới 90% yêu cầu của hiệp định, song nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn gặp nhiều khó khăn.

Theo bà Phan Thị Thanh Xuân, CPTPP cùng các FTA đã góp phần thúc đẩy xuất khẩu, thu hút đơn hàng dịch chuyển về Việt Nam, nhất là tại Mexico và Canada. Để duy trì lợi thế, ngành cần phát triển nguồn nguyên phụ liệu trong nước thông qua chính sách hỗ trợ về thuế, tín dụng, công nghệ và hạ tầng. Doanh nghiệp cũng cần chủ động tham gia các công đoạn có giá trị gia tăng cao, nâng cao năng lực sản xuất và tạo lợi thế riêng trong chuỗi cung ứng.

Nhấn mạnh vai trò của quy tắc xuất xứ trong việc nâng cao hiệu quả tận dụng ưu đãi thuế quan, bà Trịnh Thị Thu Hiền, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) phân tích: Quy tắc xuất xứ là điều kiện then chốt để doanh nghiệp tận dụng ưu đãi thuế quan từ các hiệp định thương mại tự do (FTA) như EVFTA và CPTPP. Hàng hóa dù được xuất khẩu từ một nước thành viên FTA vẫn không được hưởng thuế suất ưu đãi nếu không đáp ứng và chứng minh được tiêu chí xuất xứ. Vì vậy, doanh nghiệp cần nắm rõ quy định ngay từ khâu lựa chọn nguyên liệu, tổ chức sản xuất đến hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu.

Bà Hiền cũng lưu ý, doanh nghiệp cần phân biệt giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) với thông tin trên nhãn như “Made in”, “Product of” và dữ liệu truy xuất nguồn gốc. Đây là những khái niệm có liên quan nhưng không thể thay thế cho nhau; thông tin trên nhãn hay dữ liệu truy xuất không mặc nhiên thay thế chứng từ xuất xứ theo yêu cầu của từng FTA.

Hiện có hai hình thức chứng nhận xuất xứ chủ yếu: cơ quan có thẩm quyền cấp C/O và doanh nghiệp tự chứng nhận theo quy định. Mỗi hình thức có yêu cầu riêng về điều kiện, trách nhiệm và hồ sơ. Do các FTA cũng quy định khác nhau về tiêu chí xuất xứ và chứng từ, doanh nghiệp cần tìm hiểu kỹ yêu cầu của từng thị trường, đồng thời cập nhật những thay đổi trong các hiệp định thương mại giữa Việt Nam với Hàn Quốc, Nhật Bản, ASEAN, Australia, New Zealand và các nước thuộc EFTA để tránh sai sót khi xuất khẩu.

Bên cạnh việc đáp ứng điều kiện cấp C/O, doanh nghiệp phải sẵn sàng cung cấp hồ sơ khi cơ quan chức năng nước nhập khẩu kiểm tra, xác minh. Việc được cấp C/O không đồng nghĩa hàng hóa sẽ được miễn kiểm tra xuất xứ. Do đó, doanh nghiệp cần lưu trữ đầy đủ, thống nhất chứng từ; khi phát sinh vướng mắc tại nước nhập khẩu, chủ động thông báo tổ chức cấp C/O để phối hợp xử lý.

Về lâu dài, quản lý xuất xứ cần được thực hiện xuyên suốt từ lựa chọn nguyên liệu, tổ chức sản xuất đến chứng nhận và lưu trữ hồ sơ. Đây là nền tảng giúp doanh nghiệp không chỉ đáp ứng yêu cầu của thị trường mà còn chuyển hóa các ưu đãi thuế quan từ FTA thành lợi thế thực chất trong hoạt động xuất khẩu.

Tiếp nối yêu cầu doanh nghiệp phải quản lý xuất xứ xuyên suốt từ nguyên liệu, sản xuất đến lưu trữ hồ sơ để tận dụng ưu đãi thuế quan, việc nâng cao hiệu quả phân cấp cấp Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) cũng có ý nghĩa quan trọng trong bảo đảm tính minh bạch và uy tín hàng Việt. Theo các chuyên gia Bộ Công Thương, việc phân cấp để cấp C/O cho địa phương theo Nghị định số 146/2025/NĐ-CP và Thông tư số 40/2025/TT-BCT giúp doanh nghiệp tiếp cận thủ tục thuận lợi hơn, đồng thời tăng tính chủ động của địa phương trong quản lý xuất nhập khẩu.

Tuy nhiên, quá trình này cần đi đôi với nâng cao chuyên môn cán bộ, thống nhất quy trình thẩm định và hoàn thiện hệ thống cấp C/O điện tử eCoSys để bảo đảm dữ liệu đồng bộ, hỗ trợ tra cứu, xác minh xuất xứ. Đặc biệt, phân cấp không đồng nghĩa với phân tán quản lý nên ngoài tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, cần tăng cường kiểm tra sau cấp, kiểm soát gian lận và bảo đảm chứng nhận xuất xứ chính xác, minh bạch. Đây là điều kiện để doanh nghiệp tận dụng hiệu quả ưu đãi từ các FTA, giảm chi phí tuân thủ và giữ vững uy tín hàng Việt trên thị trường quốc tế.