Mô hình khu kinh tế đặc biệt: Cơ hội cho Cần Giờ

Nếu được triển khai đúng tinh thần, Luật Phát triển đô thị có thể trở thành cơ sở thể chế để Việt Nam hình thành những cực tăng trưởng mới, thông qua việc triển khai các khu kinh tế đặc biệt. TPHCM có Cần Giờ hội đủ các điều kiện cứng để nắm bắt cơ hội này. Vấn đề đặt ra lúc này không phải là có nên tận dụng cơ hội hay không, mà là TPHCM cần chuẩn bị như thế nào để biến cơ hội pháp lý thành một mô hình phát triển thực sự có sức cạnh tranh quốc tế.

Khu kinh tế đặc biệt không đơn thuần là một khu công nghiệp lớn hơn hay một khu phi thuế quan mở rộng. Đây phải là một không gian phát triển được trao những cơ chế đặc thù về tổ chức bộ máy, đầu tư, quy hoạch, đất đai, tài chính, thương mại, nguồn nhân lực và quản trị. Mục tiêu cuối cùng là tạo ra một môi trường có khả năng cạnh tranh với những trung tâm kinh tế khác trong khu vực và thế giới.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, khu kinh tế đặc biệt có thể trở thành công cụ mạnh để một quốc gia thử nghiệm thể chế mới, thu hút vốn, công nghệ và nhân lực, sau đó nhân rộng những mô hình thành công ra phạm vi rộng hơn. Thâm Quyến của Trung Quốc là một ví dụ điển hình. Năm 1980, Thâm Quyến được lựa chọn làm một trong những đặc khu kinh tế đầu tiên của Trung Quốc. Từ một khu vực còn mang đặc điểm của một địa phương nông nghiệp, Thâm Quyến nhanh chóng trở thành đô thị hiện đại và trung tâm sản xuất, thương mại, công nghệ hàng đầu.

Phối cảnh tổng thể dự án lấn biển Cần Giờ

Điều đáng học hỏi ở Thâm Quyến không chỉ là các ưu đãi dành cho doanh nghiệp. Quan trọng hơn, đó là cách Trung Quốc sử dụng đặc khu như một phòng thí nghiệm thể chế. Chính quyền địa phương được trao quyền đủ rộng để thử nghiệm chính sách, đồng thời nhà nước đầu tư mạnh vào hạ tầng kết nối, xây dựng môi trường kinh doanh và thu hút các nhà đầu tư quốc tế. Theo nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới, giai đoạn 1980-2001, GDP của Thâm Quyến tăng khoảng 724 lần, trong khi giá trị sản xuất công nghiệp tăng hơn 3.000 lần.

Bài học quan trọng hơn cả là: không phải cứ thành lập đặc khu là sẽ thành công. Thành công chỉ đến khi đặc khu có vị trí chiến lược, hạ tầng đủ mạnh, thể chế đủ linh hoạt, bộ máy đủ năng lực và có khả năng kết nối với nền kinh tế bên ngoài. Đây chính là điểm mà TPHCM cần nhìn vào khi nghiên cứu mô hình khu kinh tế đặc biệt tại Cần Giờ.

Luật Phát triển đô thị được Quốc hội thông qua ngày 24/8/2026 đã xác lập cơ chế, chính sách riêng cho khu kinh tế đặc biệt. Tinh thần xuyên suốt của luật là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với năng lực thực hiện và trách nhiệm giải trình, theo phương châm địa phương quyết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm.

Thành phố hiện không chỉ là đô thị đặc biệt với quy mô kinh tế lớn nhất cả nước, mà còn đang đứng trước một quá trình tái cấu trúc không gian phát triển sau khi mở rộng địa giới hành chính. Trong không gian đó, Cần Giờ có một vị trí đặc biệt: vừa là cửa ngõ hướng ra biển, vừa có hệ sinh thái rừng ngập mặn có giá trị đặc biệt, vừa có điều kiện để phát triển kinh tế biển, cảng biển, logistics, du lịch và các ngành công nghiệp gắn với biển.

Đặc biệt, dự án Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ đã tạo ra một nền tảng mới. Dự án được xác định có quy mô khoảng 571ha, tổng vốn đầu tư dự kiến khoảng 129.000 tỷ đồng và được kỳ vọng trở thành trung tâm trung chuyển container quốc tế quan trọng. Việc triển khai cảng cũng kéo theo nhu cầu phát triển đồng bộ hạ tầng kết nối, logistics và các dịch vụ hàng hải.

Một cảng trung chuyển quốc tế muốn hoạt động hiệu quả không thể đứng một mình. Xung quanh cảng phải có hệ thống logistics, kho bãi, vận tải đa phương thức, dịch vụ hàng hải, bảo hiểm, tài chính, thương mại, công nghiệp hỗ trợ, sửa chữa và đóng tàu, cung ứng nhiên liệu, công nghệ cảng, dịch vụ hậu cần và các trung tâm phân phối hàng hóa. Xa hơn nữa, một cảng quốc tế quy mô lớn có thể tạo động lực cho du lịch, đô thị, dịch vụ quốc tế và các ngành kinh tế mới.

Vì vậy, nếu chủ trương thành lập khu kinh tế đặc biệt tại khu vực phù hợp ở Cần Giờ được cấp có thẩm quyền quyết định, TPHCM cần nhanh chóng xây dựng một chiến lược tổng thể thay vì triển khai từng dự án rời rạc. Có thể hình dung khu kinh tế đặc biệt Cần Giờ trong tương lai là một hệ sinh thái kinh tế biển tích hợp, với cảng trung chuyển quốc tế là hạt nhân.

Một khu kinh tế đặc biệt không thể được quản lý bằng hệ thống hành chính thông thường. TPHCM cần ưu tiên xây dựng mô hình tổ chức chính quyền và bộ máy quản lý khu kinh tế đặc biệt theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp, chuyên môn hóa cao và có khả năng ra quyết định nhanh. Tinh thần phân quyền của Luật Phát triển đô thị chính là để giải quyết vấn đề này. Thành phố cần mạnh dạn sử dụng thẩm quyền được luật trao, nhưng phải đi kèm với cơ chế kiểm soát quyền lực, công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình.

TPHCM đẩy nhanh quá trình hiện đại hóa hạ tầng theo hướng đồng bộ và bền vững

Đặc biệt, chính sách nhân sự phải được xem là một trong những chính sách nền tảng. Khu kinh tế đặc biệt muốn cạnh tranh với Singapore, Dubai, Hong Kong hay các trung tâm logistics trong khu vực thì không thể chỉ dựa vào đội ngũ hành chính được điều chuyển theo cách thông thường. Cần có cơ chế tuyển chọn người giỏi, trả thu nhập tương xứng với thị trường và xây dựng môi trường làm việc đủ hấp dẫn để thu hút chuyên gia trong nước cũng như quốc tế.

Nhân lực chất lượng cao là yếu tố quyết định thành bại của một đặc khu. TPHCM cần nghiên cứu và vận dụng đầy đủ các cơ chế mà luật cho phép để xây dựng chế độ tiền lương, thu nhập tăng thêm, thưởng theo hiệu quả công việc và các chính sách phúc lợi phù hợp. Không chỉ thu hút cán bộ quản lý, khu kinh tế đặc biệt Cần Giờ còn phải thu hút kỹ sư cảng biển, chuyên gia logistics, chuyên gia tài chính, công nghệ, môi trường, quy hoạch đô thị, hàng hải, đóng tàu và quản trị chuỗi cung ứng.

Một trong những quyết định quan trọng nhất của TPHCM sẽ là lựa chọn các nhà đầu tư chiến lược. Không nên chỉ đặt câu hỏi nhà đầu tư nào có nhiều vốn nhất. Câu hỏi quan trọng hơn phải là: nhà đầu tư nào có thể đưa Cần Giờ vào chuỗi giá trị toàn cầu?

Với cảng biển, cần những đối tác có năng lực khai thác cảng và mạng lưới vận tải biển quốc tế. Với logistics, cần những doanh nghiệp có khả năng tổ chức chuỗi cung ứng xuyên biên giới. Với công nghiệp tàu biển, cần đối tác có công nghệ. Với du lịch, cần những thương hiệu có khả năng đưa Cần Giờ vào bản đồ du lịch quốc tế. Chính quyền không nên làm thay doanh nghiệp, nhưng phải kiến tạo một môi trường để các doanh nghiệp tốt nhất muốn đến đầu tư.

Cần Giờ có một lợi thế mà không phải khu kinh tế ven biển nào cũng có: hệ sinh thái rừng ngập mặn đặc biệt quan trọng. Vì vậy, mô hình phát triển của Cần Giờ không thể là đánh đổi môi trường để lấy tăng trưởng. Ngược lại, môi trường phải trở thành một phần của lợi thế cạnh tranh. Đây là nơi cần đặt ra những tiêu chuẩn cao hơn mức tối thiểu của pháp luật về phát thải, nước thải, chất lượng không khí, xử lý chất thải, năng lượng sạch và bảo tồn đa dạng sinh học. Có thể hướng tới mô hình khu kinh tế đặc biệt xanh, trong đó cảng biển sử dụng năng lượng sạch ngày càng nhiều, phương tiện vận tải chuyển dần sang nhiên liệu sạch, công nghiệp được lựa chọn theo tiêu chuẩn phát thải thấp và các dự án phát triển phải chứng minh được giá trị kinh tế đi cùng giá trị môi trường.

Một nội dung khác cần được nghiên cứu nghiêm túc là xây dựng khu phi thuế quan, khu thương mại tự do và hệ thống cửa hàng miễn thuế phù hợp với quy định pháp luật. Đây không chỉ là câu chuyện bán hàng miễn thuế. Mục tiêu lớn hơn là tạo ra một môi trường thương mại có tính cạnh tranh quốc tế, nơi hàng hóa có thể được trung chuyển, lưu kho, phân phối, gia công và tái xuất với thủ tục nhanh, chi phí thấp và mức độ thuận tiện cao. Nếu cảng Cần Giờ kết nối được với một khu thương mại tự do hiệu quả, lợi thế của Thành phố sẽ không chỉ nằm ở vị trí địa lý mà còn nằm ở thể chế giao thương. Đó chính là bài học quan trọng từ các trung tâm cảng biển thành công trên thế giới.

Khu kinh tế đặc biệt có thể là đòn bẩy cực mạnh cho nền kinh tế, nhưng cũng có thể trở thành một khu vực hưởng ưu đãi mà không tạo ra giá trị tương xứng nếu thiết kế chính sách không đúng. Do đó, TPHCM cần tránh tư duy "có đặc khu là sẽ có tăng trưởng". Điều quyết định là chất lượng thể chế, chất lượng hạ tầng, chất lượng nhà đầu tư và chất lượng quản trị.

Luật Phát triển đô thị vừa được thông qua chỉ tạo ra khả năng; biến khả năng ấy thành hiện thực phụ thuộc vào cách chính quyền sử dụng quyền lực được phân cấp. Với TPHCM, Cần Giờ có thể là nơi thử nghiệm một mô hình phát triển hoàn toàn mới: lấy cảng quốc tế làm hạt nhân, lấy kinh tế biển làm trụ cột, lấy logistics và thương mại quốc tế làm động lực, lấy công nghiệp xanh và công nghệ biển làm nền tảng, lấy du lịch sinh thái làm một trong những ngành dịch vụ quan trọng và lấy môi trường làm giới hạn phát triển.

Nếu chủ trương thành lập khu kinh tế đặc biệt được cấp có thẩm quyền phê duyệt, TPHCM cần chuẩn bị ngay từ bây giờ một đề án có tầm nhìn dài hạn, một bộ máy đủ năng lực, một danh mục nhà đầu tư chiến lược và một hệ thống chính sách đủ sức cạnh tranh.

Luật đã mở cánh cửa. Cảng Cần Giờ đang tạo nền tảng. Phần còn lại là quyết tâm và năng lực hành động của TPHCM.