Mở hướng phát triển cho Làng nghề trầm hương Vạn Thắng

Trong khuôn khổ hội thảo khoa học quốc tế Resilience by Technology and Design 2026 lần thứ 3 (RTD 2026) với chủ đề “Kiến tạo tương lai: Đại dương, Tri thức và Hội tụ” do Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức tại Khánh Hòa (ngày 19 và 20-7), các đại biểu đã thảo luận các giải pháp trong xây dựng thương hiệu văn hóa bền vững của Làng nghề trầm hương Vạn Thắng.

Làng nghề “đang sống”

Người làm trầm ở Vạn Thắng thường ví nôm na: Cây dó bầu tích trầm cũng như đời người vượt qua khó khăn. Phải qua những tổn thương do thiên nhiên hay con người tác động, cây mới tiết ra thứ nhựa thơm quý giá để tự chữa lành; qua thời gian tích tụ thành trầm. Thế nhưng, từ khối trầm thô ẩn trong thớ gỗ đến những sản phẩm tinh xảo, chất lượng là cả một kho tàng tri thức dân gian được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Mỗi sản phẩm trầm hương được tạo ra đòi hỏi sự kỳ công của người thợ.

Về Vạn Thắng những ngày này, gõ cửa các xưởng gia đình hay hợp tác xã trầm hương, du khách dễ dàng bắt gặp hình ảnh những người thợ tỉ mẩn bên từng thanh gỗ dó. Cái hay của người thợ xoi trầm Vạn Thắng là ở “đôi mắt đọc thớ gỗ” và bàn tay xoi khéo léo. Nhìn qua vân gỗ, họ biết chỗ nào nhựa trầm đọng dày, chỗ nào mỏng; dùng lưỡi dao xoi nhỏ xíu tỉ mẩn bóc tách từng lớp gỗ trắng mà không phạm vào phần tích trầm quý giá. Đó là thứ kỹ năng của những người thợ lành nghề không máy móc nào thay thế được.

Hiện nay, làng nghề trầm hương có hơn 400 hộ gia đình với trên 1.000 lao động làm nghề. Làng nghề xoi trầm hương Phú Hội 1 đã được công nhận; tri thức khai thác, chế biến trầm hương Khánh Hòa đã được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Tại buổi thảo luận các giải pháp trong xây dựng thương hiệu văn hóa bền vững của Làng nghề trầm hương Vạn Thắng trong khuôn khổ hội thảo, ông Mai Hữu Bảo Huy - Bí thư Đảng ủy xã Vạn Thắng nhấn mạnh: “Chúng tôi có làng nghề đang “sống”. Nghĩa là người làm nghề đang gắn bó hằng ngày với nghề. Có sản phẩm đặc trưng, đặc biệt mà không nơi nào có được. Hôm nay, lãnh đạo xã và đại diện các hộ làm nghề đến với hội thảo với mong muốn các chuyên gia có thể chia sẻ, trao đổi về mô hình vận hành làng nghề hiệu quả; cần tập trung vào tiêu chuẩn, thương hiệu hay trải nghiệm; làm thế nào để những giá trị của nghề và sản phẩm từ nghề trầm hương có thể tiếp cận được với thị trường, từ đó góp phần gìn giữ, phát huy giá trị làng nghề và mang lại đời sống kinh tế tốt hơn cho người làm nghề”.

Cần xây dựng hệ sinh thái

Tại hội thảo, theo trình bày của ông Cho Kwanphil - giảng viên Đại học Handong Global (Hàn Quốc), Vạn Thắng với nghề trầm hương truyền thống có đầy đủ các yếu tố cấu thành một hệ sinh thái văn hóa - kinh tế thực thụ bao gồm nghệ nhân lành nghề, xưởng sản xuất gia đình, hợp tác xã và một nền văn hóa trầm hương lâu đời. Tác giả lập luận rằng, cốt lõi của giá trị trầm hương Vạn Thắng nằm ở quy trình, không hẳn là ở sản phẩm cuối cùng, vì sản phẩm có thể bị sao chép ở bất kỳ đâu, nhưng quy trình sống động gắn liền với con người và địa danh thì không thể sao chép. Vì vậy, phát triển làng nghề xoi trầm Vạn Thắng, trước hết nên tập trung vào những giá trị mà làng nghề này có thể mang đến cho mọi người. Theo tác giả, điều quan trọng là du khách nhìn thấy gì, ngửi được gì, học được gì, gặp gỡ ai, câu chuyện về nghề như thế nào và gắn với đó là nét văn hóa độc đáo, bản sắc. Quy trình trải nghiệm được đề xuất gồm 7 bước, có thể triển khai thành tour trải nghiệm cho du khách: Nguyên liệu thô, tuyển chọn, chạm khắc, thẩm định hương, thành phẩm, trải nghiệm học hỏi, quay lại thăm.

Người dân ở xã Vạn Thắng làm nghề xoi trầm.

Cũng theo các chuyên gia, Vạn Thắng đã có người làm nghề, kỹ năng chế tác và nhiều dòng sản phẩm. Các công đoạn đầu như nguyên liệu, xoi trầm và chế tác đã có nền tảng. Nhưng các công đoạn giá trị cao hơn như: Tiêu chuẩn, truy xuất, thiết kế, thương hiệu, trải nghiệm và thị trường chưa được chuẩn hóa và liên kết tốt. Chưa kể trầm hương là mặt hàng đắt giá nhưng người mua rất khó tự phân biệt thật - giả hay cấp độ chất lượng. Việc thiếu một bộ tiêu chuẩn đánh giá và xác thực nguồn gốc khiến sản phẩm Vạn Thắng chưa phát huy hết giá trị kinh tế vốn có. Ngoài ra, nếu làng trầm chỉ dừng lại ở việc đưa khách du lịch ghé ngang chụp vài bức ảnh, biến nghệ nhân thành “hậu cảnh” hay biến nghề thủ công thành màn trình diễn hời hợt, làng nghề có thể nổi tiếng hơn nhưng giá trị cốt lõi lại bị bào mòn.

Để giải quyết các thách thức này, địa phương và các cơ quan chuyên môn cần tập trung định hình các nhóm giải pháp căn cơ. Trước hết là xây dựng cơ chế xác thực nguồn gốc, phân hạng chất lượng trầm hương Vạn Thắng để gây dựng niềm tin vững chắc với thị trường nội địa và xuất khẩu. Tổ chức lại không gian làng nghề, kết nối thành tuyến trải nghiệm hoàn chỉnh. Khách du lịch đến Vạn Thắng không chỉ để mua đồ, mà để ngửi, thấy, học và cảm nhận tri thức làm trầm. Đồng thời, nghề chế tác trầm không chỉ là việc kiếm sống của riêng từng hộ dân, mà là di sản chung của cộng đồng. Vì vậy, Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ, tôn vinh nghệ nhân và các giải pháp nhằm đảm bảo cho người làm nghề thu nhập ổn định để duy trì và phát triển kiến thức, kỹ năng nghề.

Ông Cho Kwanphil - giảng viên Đại học Handong Global (Hàn Quốc) trình bày báo cáo chuyên đề về Làng nghề trầm hương Vạn Thắng tại hội thảo RTD 2026.

Giữa nhịp phát triển sôi động của Khu Kinh tế Vân Phong với những dự án hạ tầng, đường cao tốc, cảng biển và quy hoạch đô thị mới, việc giữ gìn hơi thở làng nghề, bảo tồn tri thức dân gian của làng nghề trầm hương Vạn Thắng càng cần được thúc đẩy. Những giá trị của trầm hương Vạn Thắng cần hòa vào dòng chảy phát triển, tỏa hương xa hơn, nhưng nét tinh túy, bản sắc và tri thức bản địa phải được giữ gìn, không bị hòa tan.

Từ ngày 20 đến 24-7, Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức trại hè quốc tế UBU 2026 với chủ đề “Đồng kiến tạo bản sắc địa phương từ những giá trị bản địa” tại xã Vạn Thắng. Qua trại hè, nhà trường mong muốn tạo cơ hội để sinh viên cùng địa phương, chuyên gia thảo luận, đồng sáng tạo và đề xuất các giải pháp nhằm bảo tồn di sản, nâng cao chất lượng sống và thúc đẩy các cơ hội phát triển bền vững cho làng nghề.