Mở luồng xanh cho thực phẩm sạch - Bài 2: TP.HCM quyết chặn thực phẩm bẩn

Trước thực trạng vi phạm vệ sinh an toàn thực phẩm (ATTP) ngày càng tinh vi, công tác quản lý tại TP.HCM đang đứng trước nhiều khó khăn, thách thức.

Pháp Luật TP.HCM đã có cuộc trao đổi với PGS-TS Phạm Khánh Phong Lan (ảnh), Giám đốc Sở ATTP TP.HCM, để làm rõ những vướng mắc hiện nay và định hướng giải pháp khắc phục trong thời gian tới.

Vi phạm ngày càng tinh vi, có sự tính toán

. Phóng viên: Thời gian qua liên tiếp xảy ra nhiều vụ vi phạm ATTP trên cả nước. Bà đánh giá thế nào về mức độ vi phạm ATTP hiện nay?

+ PGS-TS Phạm Khánh Phong Lan: Công tác quản lý ATTP của Việt Nam về cơ bản tương đồng với nhiều quốc gia, bắt đầu từ khâu thẩm định, cấp phép và chứng nhận chất lượng. Tuy nhiên, các giấy tờ này chỉ phản ánh việc đáp ứng quy chuẩn tại thời điểm được cấp phép. Để thực phẩm bảo đảm an toàn khi đến tay người tiêu dùng, cần có cơ chế giám sát liên tục và hậu kiểm thực chất trong suốt quá trình sản xuất, lưu thông.

Thực tế cho thấy các hành vi vi phạm ngày càng tinh vi và có sự tính toán kỹ lưỡng. Nhiều đối tượng chủ động tuân thủ đầy đủ thủ tục ban đầu để được cấp phép nhưng sau đó thay đổi quy trình, thuê gia công hoặc tổ chức sản xuất hàng giả, hàng kém chất lượng. Nếu chỉ kiểm soát trên hồ sơ, giấy tờ thì rất khó phát hiện sai phạm. Vì vậy, công tác hậu kiểm cần được triển khai xuyên suốt từ khâu công bố sản phẩm, sản xuất đến phân phối, lưu hành trên thị trường.

Bên cạnh yếu tố quản lý, ý thức tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp đóng vai trò then chốt. Việc chạy theo lợi nhuận bằng mọi giá, chỉ chú trọng hình thức pháp lý mà xem nhẹ chất lượng sản phẩm không chỉ vi phạm quy định mà còn trực tiếp đe dọa sức khỏe cộng đồng.

Việc tăng cường hậu kiểm không đồng nghĩa với phủ nhận vai trò của cơ chế cấp phép. Cấp phép vẫn là căn cứ pháp lý quan trọng cho công tác quản lý và xử lý vi phạm. Trong bối cảnh hệ thống quy chuẩn ngày càng hoàn thiện, nhiều cơ sở đạt chứng nhận GMP, vấn đề đặt ra là phải tiếp tục siết chặt quản lý, đồng thời tăng quyền chủ động cho lực lượng thanh tra để ngăn chặn các hành vi vi phạm núp bóng giấy tờ hợp pháp.

Sản xuất nhỏ lẻ, phân phối phức tạp là thách thức lớn

. Theo bà, đâu là những nguyên nhân cốt lõi khiến tình trạng mất ATTP vẫn tồn tại, dù công tác quản lý đã được tăng cường nhiều năm qua?

+ Công tác bảo đảm ATTP tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều khó khăn mang tính hệ thống, trong đó nổi bật là thực trạng sản xuất và phân phối còn nhỏ lẻ, manh mún. Xuất phát từ nền sản xuất nhỏ, việc quản lý, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng gặp nhiều trở ngại. Dù sản xuất quy mô lớn không đồng nghĩa là tuyệt đối an toàn; mô hình nhỏ lẻ, phân tán thì rõ ràng tiềm ẩn nguy cơ cao hơn do rất khó kiểm soát.

Không chỉ khâu sản xuất, hệ thống phân phối thực phẩm cũng vô cùng phức tạp. Bên cạnh siêu thị, cửa hàng tiện lợi, các chợ truyền thống, chợ dân sinh, chợ vỉa hè và điểm bán tự phát vẫn chiếm tỉ trọng lớn, trở thành những “điểm nóng” về ATTP ngay từ đầu vào.

Đoàn kiểm tra đi khảo sát an toàn thực phẩm thức ăn đường phố tại chợ đêm Hồ Thị Kỷ. Ảnh: THẢO PHƯƠNG

Một bộ phận người tiêu dùng dù luôn mong muốn sử dụng thực phẩm sạch nhưng khi lựa chọn vẫn ưu tiên yếu tố giá rẻ. Thực tế cho thấy ngay cả tại các nhà hàng cao cấp, cơ quan chức năng vẫn phát hiện vi phạm về nguồn gốc nguyên liệu. Điều này cho thấy giá bán cao không đồng nghĩa với chất lượng đầu vào được bảo đảm. Trong khi đó, để đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn, doanh nghiệp phải đầu tư hệ thống quản lý, kiểm soát, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc… kéo theo chi phí tăng.

Nhiệm vụ của cơ quan quản lý là bảo đảm cả hàng rẻ lẫn hàng đắt đều phải an toàn. Tuy nhiên, điều này đặc biệt khó trong bối cảnh các điểm kinh doanh tự phát tồn tại dai dẳng, khó cấp phép và hậu kiểm. Thực trạng “dẹp chỗ này, mọc chỗ khác” khiến nguy cơ mất ATTP vẫn luôn hiện hữu, xuất phát từ yếu tố kinh tế, nhận thức cộng đồng và thói quen tiêu dùng.

Vẫn còn sự chồng chéo trong quản lý

. Phải chăng việc kiểm soát ATTP từ gốc vẫn còn nhiều lỗ hổng?

+ Hệ thống pháp lý và cơ chế thanh tra ATTP hiện nay vẫn còn nhiều bất cập. Trước đây, công tác quản lý được phân theo “chiều ngang”: Nông nghiệp quản lý sản xuất, công thương quản lý lưu thông, y tế xử lý ngộ độc. Cách làm này dẫn đến tình trạng “cắt khúc”, chồng chéo trách nhiệm.

Luật ATTP năm 2010 đã chuyển sang quản lý theo “chiều dọc”, mỗi ngành chịu trách nhiệm toàn bộ chuỗi đối với từng nhóm sản phẩm. Tuy nhiên, trên thực tế, sự chồng chéo vẫn tồn tại, đặc biệt trong các vụ việc phức tạp, liên quan đến nhiều khâu, nhiều địa bàn.

Đáng lo ngại hơn là hoạt động thanh tra còn bị hạn chế. Thanh tra chỉ còn từ cấp tỉnh, TP trở lên; trong khi cấp sở, phường, xã chủ yếu dừng ở kiểm tra. Thanh tra theo kế hoạch phải báo trước, mỗi năm tối đa một lần nên hiệu quả thấp; còn thanh tra đột xuất tuy cần thiết nhưng thủ tục phức tạp. Trong khi đó, tại nhiều quốc gia, thanh tra ATTP có thể kiểm tra bất cứ lúc nào và đình chỉ ngay cơ sở vi phạm.

Bên cạnh đó, vẫn còn những bất cập trong thủ tục hành chính và nguy cơ “dịch vụ hóa” hồ sơ. Vì vậy, việc cấp phép phải được thực hiện nghiêm túc, đúng quy định, bảo đảm tính pháp lý và minh bạch.

Sản phẩm thịt heo được kiểm tra trước khi đưa vào chợ đầu mối Bình Điền. Ảnh: THẢO PHƯƠNG

Giải bài toán nhân sự

. Những khó khăn lớn nhất mà sở đang gặp phải trong công tác kiểm tra, giám sát là gì, thưa bà?

+ Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là bài toán nhân sự. Sau sáp nhập, địa bàn quản lý mở rộng, khối lượng công việc tăng lên rất nhiều nhưng biên chế và kinh phí không được bổ sung tương ứng, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả quản lý.

Bên cạnh đó, chế độ đãi ngộ và chính sách giữ chân nhân lực còn hạn chế khiến việc xây dựng đội ngũ chuyên môn kế cận gặp nhiều khó khăn. Do đó, cần tăng cường tuyển dụng theo vị trí việc làm, đồng thời có chính sách đào tạo, đãi ngộ phù hợp để ổn định nguồn nhân lực.

Việc phát hiện và xử lý vi phạm ATTP, đặc biệt đối với thực phẩm tươi sống, cũng rất phức tạp. Để kết luận một vụ ngộ độc thực phẩm, phải điều tra dịch tễ, kiểm nghiệm mẫu thực phẩm và bệnh phẩm, xác định mức độ tổn hại sức khỏe.

Đây là những yêu cầu gần như không khả thi với nhiều ca ngộ độc cấp tính thông thường. Vì vậy, trong không ít trường hợp cơ quan chức năng chỉ có thể xử phạt hành chính, rất khó xử lý triệt để.

Ngoài ra, việc lấy mẫu kiểm nghiệm tốn nhiều thời gian và chi phí, trong khi thực phẩm thường đã được tiêu thụ trước khi có kết quả. Các kit test nhanh chỉ mang tính sàng lọc ban đầu nhưng chưa được công nhận đầy đủ trong cơ chế tài chính công, gây khó khăn trong triển khai.

Từng bước giảm nguy cơ, bảo vệ người tiêu dùng

. Để tăng cường quản lý và bảo đảm nguồn cung thực phẩm an toàn, sở có những kiến nghị gì?

+ TP.HCM đã lựa chọn mô hình hợp nhất quản lý ATTP nhằm tập trung nguồn lực, tăng hiệu quả phối hợp. Dù chưa thể giải quyết triệt để mọi vấn đề nhưng đây là hướng đi cần thiết trong bối cảnh hiện nay.

Để ngăn chặn hiệu quả các vi phạm, trước hết cần xác định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý. Cơ chế thanh tra, kiểm tra phải được hoàn thiện, bảo đảm xử lý nghiêm minh, không có vùng cấm, không bao che.

Đồng thời cần tăng cường phối hợp, chia sẻ thông tin giữa các cơ quan chức năng. Ngay cả khi chưa đủ điều kiện công khai, thông tin về vụ việc vẫn phải được cập nhật trong hệ thống quản lý để chủ động kiểm soát các nhóm thực phẩm có nguy cơ. Nội dung này cần được luật hóa, trên cơ sở đó tiếp tục hoàn thiện Luật ATTP.

Việc phối hợp liên ngành càng sớm, càng chặt chẽ thì hiệu quả bảo vệ người tiêu dùng càng cao. Song song đó, công tác điều tra, xử lý cũng phải thận trọng, khách quan, tránh gây oan sai cho doanh nghiệp, bảo đảm hài hòa giữa minh bạch thông tin và quyền lợi hợp pháp của các bên.

. Xin cảm ơn bà.

Phiên chợ xanh, khởi nghiệp xanh để đưa người dân có bữa ăn sạch

Bà Vũ Kim Anh, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu kinh doanh và hỗ trợ doanh nghiệp (BSA), cho biết phiên chợ “Tết xanh - Quà Việt” đã được tổ chức trong nhiều năm qua, trở thành hoạt động thường niên nhằm quảng bá và kết nối các sản phẩm nông nghiệp, thực phẩm an toàn theo tiêu chí xanh - sạch - tươi - có nguồn gốc rõ ràng. Mỗi năm phiên chợ quy tụ khoảng 1.000 sản phẩm đạt chứng nhận chỉ dẫn địa lý, OCOP 3-5 sao và sản phẩm nông thôn tiêu biểu đến từ 49 tỉnh, TP trên cả nước.

Diễn ra vào dịp cận Tết, phiên chợ mang đến cho người tiêu dùng nhiều sản phẩm đặc trưng ngày Tết như các loại mứt sen, mứt gừng, mứt tắc, trái cây sấy nguyên trái không sử dụng chất bảo quản hay phẩm màu, giữ hương vị tự nhiên. Bên cạnh đó còn có các sản phẩm chế biến sáng tạo như bánh in dừa non kết hợp trái cây tươi, cùng nhiều mặt hàng quen thuộc như rau củ, bánh tét, bánh chưng, giúp người dân có thêm lựa chọn thực phẩm an toàn cho dịp lễ.

Song song với hoạt động phiên chợ xanh, Trung tâm BSA hằng năm còn tổ chức cuộc thi dự án “khởi nghiệp xanh”. Đến nay, cuộc thi đã trải qua 11 lần tổ chức, trở thành sân chơi uy tín nhằm tìm kiếm, ươm mầm và hỗ trợ các mô hình khởi nghiệp hướng tới phát triển bền vững. Các lĩnh vực được khuyến khích bao gồm nông nghiệp sạch, công nghệ chế biến, du lịch cộng đồng, kinh tế tuần hoàn, kinh doanh tạo tác động xã hội và bảo tồn giá trị văn hóa bản địa.

Theo bà Kim Anh, từ một cuộc thi khởi nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp, “khởi nghiệp xanh” đã phát triển thành một nền tảng kết nối hiệu quả giữa các nhóm khởi nghiệp với nhà đầu tư, chuyên gia và cơ quan quản lý.

Nhiều dự án nông nghiệp công nghệ cao, mô hình canh tác thân thiện với môi trường và chuỗi giá trị nông sản bền vững đã được hỗ trợ. Mục đích cuối cùng là để người dân yên tâm với bữa ăn sạch khi lựa chọn sản phẩm an toàn.

Từ chuỗi an toàn đến bàn ăn sạch

Những mô hình liên kết các tỉnh, TP xây chuỗi thực phẩm an toàn hay ứng dụng công nghệ trong quản lý an toàn thực phẩm đều là các giải pháp để mở luồng xanh cho thực phẩm sạch vào TP.HCM.

THẢO PHƯƠNG

Từ năm 2011, UBND TP.HCM đã ban hành Đề án “Xây dựng mô hình thí điểm và triển khai phương án quản lý thực phẩm theo chuỗi cung cấp thực phẩm an toàn tại TP.HCM”. Đề án nhằm giám sát chặt chẽ an toàn thực phẩm (ATTP) đối với nông sản tươi sống cung ứng cho người dân TP theo nguyên tắc “từ nông trại đến bàn ăn”, không bị giới hạn bởi địa giới hành chính hay phân cấp quản lý.

Từ năm 2011 đến 2025, đề án được triển khai qua ba giai đoạn. Riêng giai đoạn 3 (từ năm 2021 đến tháng 9-2025), Ban quản lý Đề án “Chuỗi thực phẩm an toàn” đã cấp chứng nhận cho 131 trang trại, cơ sở sản xuất, chăn nuôi và nuôi trồng tham gia chuỗi. Hằng năm, các cơ sở được cấp chứng nhận đều được hậu kiểm, tập trung vào các đơn vị kinh doanh sản phẩm chuỗi; kết quả cho thấy phần lớn cơ sở duy trì tốt các điều kiện bảo đảm ATTP.

Trong công tác kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm, giai đoạn 2021-2025, Sở NN&MT TP.HCM phối hợp với các tỉnh Lâm Đồng, Đồng Nai, Tây Ninh, Đồng Tháp, Vĩnh Long và TP Cần Thơ triển khai lấy mẫu giám sát ATTP đối với nhiều nhóm nông, lâm, thủy sản và sản phẩm chế biến.

Các chỉ tiêu kiểm tra bao gồm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng, vi sinh vật, thuốc thú y, chất tăng trọng, phụ gia, hóa chất và kháng sinh cấm. Những mẫu không đạt yêu cầu đều được truy xuất nguồn gốc, xử lý theo quy định và không đưa vào thị trường TP.HCM. Công tác nhận diện, truy xuất nguồn gốc và kiểm dịch sản phẩm động vật cũng được thực hiện định kỳ.

THẢO PHƯƠNG