Mở ra cơ hội lớn thiết lập hòa bình bền vững ở Trung Đông

Tổng thống Mỹ Donald Trump và người đồng cấp Iran Masoud Pezeshkian đã ký thỏa thuận ghi nhớ chấm dứt xung đột

Bước đột phá quan trọng sau nhiều năm đối đầu

Trong nhiều năm, quan hệ Mỹ - Iran luôn là một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất thế giới. Các lệnh trừng phạt kinh tế kéo dài, tranh cãi về chương trình hạt nhân, những cuộc đối đầu quân sự gián tiếp thông qua các lực lượng ủy nhiệm cùng sự cạnh tranh ảnh hưởng tại Iraq, Syria, Lebanon hay Yemen đã khiến hai nước gần như không còn nền tảng tin cậy nào. Bởi vậy, việc Tổng thống Donald Trump và người đồng cấp Iran Masoud Pezeshkian ký kết một bản ghi nhớ (MoU) gồm 14 điều khoản được xem là bước tiến ngoại giao có ý nghĩa đặc biệt. Trước hết, thỏa thuận đã tạo cơ sở cho việc chấm dứt các hoạt động quân sự trực tiếp giữa hai bên, giảm đáng kể nguy cơ leo thang thành một cuộc chiến tranh toàn diện có thể kéo theo nhiều quốc gia trong khu vực.

Quan trọng hơn, bản ghi nhớ còn đề cập đến những vấn đề cốt lõi vốn là nguyên nhân sâu xa của căng thẳng nhiều năm qua, từ hồ sơ hạt nhân Iran, việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế cho tới bảo đảm an ninh hàng hải tại eo biển Hormuz vốn được ví như “van năng lượng” của thế giới khi khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu đi qua tuyến đường biển này. Đây chính là khác biệt lớn so với nhiều lệnh ngừng bắn trước đây ở Trung Đông vốn chỉ nhằm mục đích tạm dừng giao tranh mà chưa giải quyết tận gốc nguyên nhân xung đột.

Theo thỏa thuận, Iran sẽ khôi phục hoàn toàn hoạt động hàng hải, rà phá thủy lôi, loại bỏ các chướng ngại quân sự và bảo đảm tàu thương mại được lưu thông an toàn. Đây không chỉ là thắng lợi của Mỹ hay Iran mà còn là tin vui đối với toàn bộ nền kinh tế thế giới. Tuy nhiên, phía sau sự lạc quan đó vẫn tồn tại những câu hỏi chưa có lời giải. Liệu Iran có tiếp tục duy trì cơ chế lưu thông tự do sau thời hạn 60 ngày hay sẽ áp dụng các khoản phí dịch vụ mới? Vai trò của Oman và các quốc gia vùng Vịnh trong việc quản lý Hormuz sẽ được xác định như thế nào? Đó là những vấn đề cần tiếp tục được làm rõ trong các cuộc đàm phán tiếp theo.

Nếu Hormuz là vấn đề kinh tế thì chương trình hạt nhân lại là bài toán an ninh cốt lõi quyết định thành bại của tiến trình hòa bình. Bản ghi nhớ ghi nhận cam kết của Iran không phát triển vũ khí hạt nhân và nhất trí xây dựng cơ chế xử lý lượng uranium đã được làm giàu. Tuy nhiên, đây mới chỉ là tuyên bố mang tính nguyên tắc. Thực tế cho thấy khoảng cách giữa Washington và Tehran vẫn rất lớn. Mỹ muốn Iran bị hạn chế hoặc thậm chí ngừng hoàn toàn hoạt động làm giàu uranium trong thời gian dài nhằm loại bỏ nguy cơ nước này tiến tới năng lực chế tạo vũ khí hạt nhân.

Ngược lại, Iran khẳng định việc làm giàu uranium phục vụ mục đích hòa bình là quyền chủ quyền chính đáng theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT). Đây chính là điểm bất đồng đã khiến Thỏa thuận hạt nhân năm 2015 (JCPOA) gặp nhiều sóng gió và cuối cùng đổ vỡ sau khi Mỹ rút khỏi văn kiện này năm 2018. Hiện Iran đang sở hữu khoảng 440kg uranium làm giàu ở mức 60%, chỉ còn cách không xa ngưỡng 90% cần thiết để chế tạo vũ khí hạt nhân.

Đây là vấn đề đặc biệt nhạy cảm. Đối với Washington, chừng nào lượng uranium này vẫn tồn tại và nằm dưới sự kiểm soát của Tehran thì nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân vẫn chưa được loại bỏ. Trong khi đó, với Iran, việc từ bỏ hoàn toàn kho dự trữ này đồng nghĩa với đánh mất một công cụ răn đe chiến lược quan trọng.

Phép thử 60 ngày với quyết tâm hòa bình Mỹ - Iran

Nhiều chuyên gia nhận định kết quả cuối cùng của các cuộc đàm phán trong 60 ngày tới sẽ đóng vai trò quyết định đối với triển vọng quan hệ Mỹ - Iran. Một trong những thách thức lớn nhất không nằm ở các chi tiết kỹ thuật mà ở sự thiếu hụt lòng tin kéo dài nhiều thập niên giữa hai bên.

Với Tehran, ký ức về việc Mỹ rút khỏi JCPOA vẫn còn rất sâu sắc. Iran cho rằng, họ từng thực hiện phần lớn cam kết nhưng cuối cùng vẫn phải đối mặt với các lệnh trừng phạt nghiêm khắc. Bên cạnh đó, việc Washington tiến hành các hoạt động quân sự trong khi các cuộc đàm phán đang diễn ra cũng khiến giới lãnh đạo Iran nghi ngờ về mức độ đáng tin cậy của đối phương.

Ở chiều ngược lại, Mỹ và các đồng minh khu vực luôn lo ngại Iran có thể tận dụng các nhượng bộ kinh tế để củng cố năng lực quân sự hoặc tiếp tục hỗ trợ các lực lượng vũ trang thân Tehran tại Trung Đông. Chính vì vậy, cả hai bên đều đang tìm cách kiểm chứng thiện chí của nhau thông qua từng bước đi cụ thể. Iran muốn thấy các biện pháp nới lỏng trừng phạt, giải phóng tài sản bị đóng băng và các hỗ trợ kinh tế được triển khai trên thực tế trước khi chấp nhận những nhượng bộ sâu hơn về hạt nhân.

Trong khi đó, Mỹ muốn Tehran chứng minh bằng hành động rằng chương trình hạt nhân của họ hoàn toàn mang tính hòa bình. Sự nghi kỵ này khiến bất kỳ sai sót hoặc sự cố nào trong quá trình thực thi thỏa thuận đều có thể làm tiến trình đàm phán đổ vỡ.

Một thực tế cần nhìn nhận là hòa bình bền vững tại Trung Đông không thể được quyết định chỉ bởi Washington và Tehran. Khu vực này là nơi giao thoa lợi ích của hàng loạt cường quốc và các chủ thể khu vực. Israel là ví dụ điển hình. Dù không tham gia ký kết bản ghi nhớ, Tel Aviv lại có ảnh hưởng trực tiếp tới triển vọng thành công của thỏa thuận.

Những điều khoản liên quan tới Lebanon và lực lượng Hezbollah đang gây nhiều tranh cãi. Chính phủ Israel nhiều lần khẳng định sẽ tiếp tục các hoạt động quân sự nếu cảm thấy an ninh quốc gia bị đe dọa. Điều đó có nghĩa là ngay cả khi Mỹ và Iran đạt được đồng thuận, nguy cơ bùng phát các điểm nóng mới vẫn chưa hoàn toàn biến mất.

Dù còn những hoài nghi, nhưng không thể phủ nhận rằng Bản ghi nhớ Islamabad đã tạo ra cơ hội lớn nhất trong nhiều năm qua để hướng tới một Trung Đông ổn định hơn. Lần đầu tiên sau thời gian dài đối đầu, Mỹ và Iran không chỉ nói về ngừng bắn mà còn bắt đầu thảo luận các giải pháp cho những nguyên nhân gốc rễ của xung đột. Việc mở lại Hormuz, triển vọng dỡ bỏ trừng phạt, xử lý hồ sơ hạt nhân và giảm hiện diện quân sự trong khu vực đều là những tín hiệu tích cực.

Tuy nhiên, cơ hội lịch sử này sẽ chỉ trở thành hiện thực nếu các bên thể hiện đủ bản lĩnh chính trị và thiện chí chiến lược để vượt qua những khác biệt cố hữu. 60 ngày tới sẽ không đơn thuần là giai đoạn đàm phán kỹ thuật. Đó sẽ là phép thử đối với quyết tâm hòa bình của cả Washington lẫn Tehran.

Thành công có thể mở đường cho một cấu trúc an ninh mới ở Trung Đông, giảm nguy cơ xung đột và tạo động lực cho phát triển kinh tế khu vực. Ngược lại, nếu thất bại, thế giới có thể chứng kiến sự trở lại của vòng xoáy đối đầu, trừng phạt và chiến tranh. Bởi vậy, điều cộng đồng quốc tế kỳ vọng lúc này không chỉ là việc duy trì lệnh ngừng bắn, mà là khả năng biến bản ghi nhớ thành nền tảng cho một thỏa thuận toàn diện, lâu dài và có tính ràng buộc.

Chỉ khi đó, cánh cửa hòa bình vừa mở ra mới thực sự dẫn tới một Trung Đông ổn định, an ninh và phát triển, thay vì khép lại để nhường chỗ cho một vòng xoáy xung đột mới. Thành công hay thất bại của 60 ngày đàm phán tới vì thế không chỉ quyết định tương lai quan hệ Mỹ - Iran mà còn có thể định hình cục diện Trung Đông trong nhiều năm tới.