Mở rộng cơ hội cho nhà khoa học trẻ

Hoạt động nghiên cứu khoa học tại Đại học Bách khoa Hà Nội. (Ảnh NGUYỄN ĐĂNG)

Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã mở ra nhiều cánh cửa mới cho các nhà khoa học, trong đó có các nhà khoa học trẻ. Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo được Quốc hội thông qua ngày 27/6/2025 đã cụ thể hóa những quy định của Nhà nước, bảo đảm quyền và lợi ích cho nhà khoa học trẻ.

Nghị định số 236/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn một số điều của Luật Khoa học Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, trong đó cụ thể hóa những tiêu chuẩn, cũng như chính sách ưu đãi dành cho nhà khoa học trẻ tài năng. Theo đó, nhà khoa học trẻ tài năng được công nhận khi đáp ứng được đủ các tiêu chuẩn như: tuổi dưới 35, có trình độ tiến sĩ, đạt giải thưởng uy tín trong nước, quốc tế trong lĩnh vực khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, có ít nhất 5 bài báo khoa học được đăng trên tạp chí quốc tế có uy tín theo quy định của Bộ Khoa học và Công nghệ.

Ngoài ra, nhà khoa học trẻ phải là chủ nhiệm nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong khuôn khổ chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia được đánh giá cuối kỳ đạt kết quả và mục tiêu đề ra.

Đối với nhà khoa học trẻ thuộc lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, điều kiện là có ít nhất 5 bài báo khoa học đăng trên tạp chí có mã ISSN thuộc danh mục tính điểm của Hội đồng Giáo sư ngành, liên ngành hằng năm, trong đó ít nhất có 3 bài báo khoa học đăng trên tạp chí quốc tế có uy tín theo quy định của Bộ Khoa học và Công nghệ.

Các nhà khoa học trẻ tài năng được công nhận theo tinh thần Nghị định 236/2025/NĐ-CP sẽ được ưu tiên tuyển dụng, tạo điều kiện hình thành nhóm nghiên cứu mạnh cũng như bố trí kinh phí để triển khai các ý tưởng nghiên cứu trong lĩnh vực chuyên môn, được ưu tiên cử đi và chi trả kinh phí thực tập, làm việc ngắn hạn ở nước ngoài, được cơ quan thẩm quyền xem xét giao chủ nhiệm nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, được hưởng các chính sách ưu đãi khác theo quy định.

Những năm gần đây, nhiều sự kiện, hoạt động nhằm khuyến khích tinh thần học tập, nghiên cứu khoa học trong giới trẻ diễn ra sôi nổi. Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh tôn vinh các nhà khoa học trẻ hằng năm bằng Giải thưởng Quả cầu vàng, và giải thưởng Khuê Văn Các (dành riêng cho các nhà khoa học trẻ có nhiều đóng góp tích cực trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn). Tại các cơ sở đào tạo, nhiều chương trình, hoạt động khuyến khích sinh viên nghiên cứu khoa học được tổ chức thường niên với quy mô lớn.

Đại học Quốc gia Hà Nội có Giải thưởng sinh viên nghiên cứu khoa học. Thành đoàn Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức Giải thưởng sinh viên nghiên cứu khoa học Euréka... Tuy nhiên, các chính sách ưu tiên chưa thật sự phát huy và tạo ra những thay đổi đột phá. Việc đào tạo, xây dựng đội ngũ nhà khoa học trẻ còn không ít rào cản.

Tiến sĩ Đỗ Thị Kim Anh, Viện Địa lý nhân văn và phát triển bền vững (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) nhận định, nhìn từ thực tiễn, có thể thấy các nhà khoa học trẻ hiện nay đang vấp phải những “điểm nghẽn” mang tính hệ thống.

Trước hết là cơ chế quản lý khoa học còn nặng tính hành chính, nhiều thủ tục trong xét duyệt, nghiệm thu, thanh quyết toán còn nặng nề khiến người làm nghiên cứu bị “bào mòn” thời gian và năng lượng. Hạn chế về nguồn lực vẫn là rào cản lớn, từ kinh phí, cơ sở vật chất đến hạ tầng dữ liệu; với người trẻ, việc tiếp cận các nguồn lực này càng khó khăn do thiếu vị thế học thuật và mạng lưới chuyên môn.

Trên thực tế, chính sách đãi ngộ và lộ trình nghề nghiệp chưa đủ hấp dẫn, thu nhập từ nghiên cứu còn thấp, áp lực công bố cao nhưng cơ hội phát triển chưa rõ ràng, dẫn đến tâm lý thiếu ổn định, làm thêm nhiều nghề không gắn với chuyên môn, thậm chí chuyển dịch sang lĩnh vực khác. Cùng với đó, môi trường học thuật và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ở một số nơi chưa thật sự cởi mở, vẫn tồn tại tư duy coi trọng thâm niên hơn năng lực, chưa khuyến khích người trẻ thử nghiệm và chấp nhận rủi ro, trong khi liên kết giữa viện-trường-doanh nghiệp còn lỏng lẻo, khiến nhiều kết quả nghiên cứu khó đi vào thực tiễn. Những chính sách ưu tiên cho nhà khoa học trẻ được đánh giá là tích cực, nhưng cần một cơ chế thực thi minh bạch, công bằng để họ tự tin đi trên con đường đã chọn.

Tiến sĩ Đỗ Thị Kim Anh nhấn mạnh, vấn đề cần thiết phải cải cách mạnh mẽ cơ chế quản lý khoa học theo hướng trao quyền tự chủ, giảm thủ tục hành chính và chuyển trọng tâm sang đánh giá chất lượng đầu ra. Cần đầu tư có trọng điểm cho các chương trình khoa học trẻ, xây dựng các quỹ nghiên cứu riêng với cơ chế cạnh tranh minh bạch, phát triển hạ tầng nghiên cứu mở, hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia chung để người trẻ dễ dàng tiếp cận.

Về lâu dài, cần đổi mới chính sách đãi ngộ theo hướng gắn thu nhập với kết quả nghiên cứu, xây dựng lộ trình nghề nghiệp rõ ràng, minh bạch và mở rộng cơ hội hội nhập quốc tế cho đội ngũ trí thức trẻ; phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, thúc đẩy liên kết viện-trường-doanh nghiệp, khuyến khích doanh nghiệp đặt hàng nghiên cứu và hỗ trợ khởi nghiệp khoa học công nghệ.

VŨ QUỲNH TRANG