Mở rộng lực lượng đưa pháp luật đến cộng đồng

Các đợt trợ giúp lưu động về tận các xã ghi nhận nhiều kết quả tích cực - Ảnh: Nam Sơn

Phát huy nguồn lực tại chỗ

Phổ biến, giáo dục pháp luật không đơn thuần là truyền đạt quy định, mà còn giúp người dân nhận diện quyền, nghĩa vụ và biết cách xử lý những tình huống pháp lý phát sinh trong đời sống. Với địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa, hiệu quả của hoạt động này phụ thuộc đáng kể vào người truyền đạt, ngôn ngữ sử dụng và mức độ phù hợp với tập quán, điều kiện sinh hoạt của cộng đồng.

Báo cáo số 400/BC-BTP ngày 08/6/2026 của Bộ Tư pháp về tổng kết thi hành Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật chỉ ra một hạn chế trong quy định hiện hành: phạm vi báo cáo viên pháp luật còn bó hẹp chủ yếu trong đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức và sĩ quan thuộc lực lượng vũ trang. Cách tiếp cận này chưa thu hút rộng rãi nguồn lực xã hội, trong đó có chuyên gia pháp lý, luật sư, luật gia và người có uy tín tại cộng đồng.

Đây là vấn đề đáng chú ý đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Tại những địa bàn có sự khác biệt về ngôn ngữ, điều kiện tiếp cận thông tin và tập quán sinh hoạt, người am hiểu tiếng dân tộc, phong tục địa phương có thể giúp giải thích quy định pháp luật theo cách gần gũi, dễ hiểu hơn. Già làng, trưởng bản, người có uy tín và chức sắc, chức việc tôn giáo cũng có thể hỗ trợ phát hiện những vấn đề người dân đang vướng mắc, từ đó kết nối với cơ quan có thẩm quyền.

Tại Gia Lai, trước thực trạng một bộ phận người dân tộc thiểu số thiếu hiểu biết pháp luật, dễ bị lợi dụng trong các giao dịch chuyển nhượng đất đai (như tại Đak Đoa, Chư Păh), ngành tư pháp không chỉ dừng ở việc phát tài liệu. Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh đã tăng cường các đợt trợ giúp lưu động về tận các xã đặc biệt khó khăn. Tại đây, trợ giúp viên pháp lý trực tiếp tư vấn, rà soát tính pháp lý cho các vướng mắc cụ thể của bà con. Song song đó, chính quyền địa phương phát huy tối đa vai trò của già làng, người có uy tín. Bằng sự am hiểu phong tục và sử dụng tiếng Jrai, Bahnar, chính lực lượng nòng cốt này đã làm nhiệm vụ "phiên dịch" các quy định pháp luật khô khan thành lời khuyên can thiết thực, giúp đồng bào nâng cao cảnh giác trước các thủ đoạn lừa đảo hợp đồng giấy tay.

Tại Đắk Lắk, công tác phổ biến giáo dục pháp luật cũng được mềm hóa bằng các hình thức trực quan. Điển hình là việc Tỉnh đoàn, Hội Luật gia và các cơ quan tư pháp phối hợp tổ chức các "Phiên tòa giả định" tại các huyện Cư M'gar, Buôn Đôn. Thay vì chỉ đọc luật, các vi phạm phổ biến như nạn tín dụng đen hay bạo lực gia đình được sân khấu hóa, giúp người dân dễ dàng nhận diện hành vi vi phạm. Đồng thời, tại nhiều tổ hòa giải cơ sở hiện nay, sự tham gia của các cá nhân có chuyên môn luật sinh sống trên địa bàn đã giúp tháo gỡ kịp thời nhiều tranh chấp dân sự nhỏ ngay từ buôn làng, giảm tải đáng kể lượng đơn thư khiếu nại vượt cấp.

Tuy nhiên, phát huy lực lượng tại chỗ không có nghĩa là chuyển giao hay đùn đẩy trách nhiệm phổ biến, giáo dục pháp luật của cơ quan nhà nước sang cộng đồng. Những người tham gia – dù là chuyên gia hay già làng – đều cần được cung cấp tài liệu chính xác, bồi dưỡng kỹ năng truyền đạt và hướng dẫn quy trình chuyển tuyến những vụ việc vượt quá khả năng giải thích của mình đến cơ quan chuyên môn.

Cần cơ chế khuyến khích và phối hợp đồng bộ

Những người gần dân, hiểu địa bàn sẽ thực sự trở thành những “đại sứ pháp luật” - Ảnh Nam Sơn

Để giải quyết căn cơ bài toán nhân lực, Bộ Tư pháp đề xuất có chính sách ưu tiên sử dụng người biết tiếng dân tộc thiểu số, người có uy tín trong cộng đồng, già làng, trưởng bản và chức sắc, chức việc tôn giáo tham gia phổ biến, giáo dục pháp luật. Báo cáo cũng đặt ra yêu cầu đa dạng hóa nguồn lực xã hội, đồng thời xây dựng cơ chế tài chính phù hợp, chú trọng đãi ngộ cho lực lượng hoạt động tại địa bàn khó khăn, vùng sâu, vùng xa.

Để những định hướng này không dừng lại trên giấy, cần làm rõ cơ chế phối hợp "ba chân kiềng": cơ quan tư pháp, chính quyền cơ sở (tổ chức hành nghề luật) và lực lượng nòng cốt trong cộng đồng. Việc lựa chọn người tham gia nên gắn chặt với đặc thù và nhu cầu thực tế của từng địa bàn. Nội dung bồi dưỡng không dàn trải mà cần khoanh vùng vào các vấn đề sát sườn đồng bào thường gặp: tranh chấp đất đai, hôn nhân và gia đình, phòng ngừa tảo hôn, bình đẳng giới, khiếu nại, tố cáo và cách thức tiếp cận trợ giúp pháp lý miễn phí.

Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, hiệu quả của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật không nên và không thể chỉ được đong đếm bằng những con số vô hồn như số buổi hội nghị hay số lượt người ký tên tham dự. Thước đo cao nhất là người dân có thực sự hiểu quy định, biết chính xác nơi cần tìm đến khi phát sinh tranh chấp và có thể tiếp cận sự bảo vệ của pháp luật một cách công bằng hay không.

Mở rộng lực lượng truyền đạt pháp luật vì thế không đơn thuần là phép cộng về mặt cơ học nhân sự, mà là nghệ thuật huy động trí tuệ, nguồn lực xã hội để xóa bỏ rào cản tiếp cận pháp lý. Khi được tổ chức bài bản, những người gần dân, hiểu địa bàn sẽ thực sự trở thành những "đại sứ pháp luật", làm cầu nối vững chắc đưa các chủ trương, chính sách bám rễ sâu vào đời sống cộng đồng.