Mông Cổ trước nguy cơ thành 'bãi rác công nghệ xanh' khi nhập khẩu lượng lớn xe hybrid cũ

Những cục pin Prius đã qua sử dụng bị vứt bỏ và cất giữ trái phép tại một gara ở Ulaanbaatar, Mông Cổ. Ảnh: CNA

Từ thảo nguyên đến “vương quốc Prius”

Gió lạnh bắt đầu quét qua những đồng cỏ mênh mông của Mông Cổ, báo hiệu mùa đông khắc nghiệt đang đến gần. Với những người chăn nuôi du mục như Namnansuren Tuvdsuren, việc di chuyển đàn gia súc trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Nhưng bên cạnh ngựa hay xe máy, họ còn có một “trợ thủ” bất ngờ: chiếc Toyota Prius.

Chiếc xe hybrid vốn được thiết kế cho đô thị như Tokyo nay lại chứng minh tính linh hoạt giữa điều kiện khắc nghiệt của thảo nguyên. Ông Tuvdsuren cho biết khi cần, gia đình ông có thể dùng Prius để chở cả gia súc bị thương bằng cách gập ghế sau và đưa chúng lên xe.

Theo CNA, không chỉ riêng các hộ chăn nuôi, Prius gần như xuất hiện ở khắp nơi tại Mông Cổ. Bộ Phát triển Đường bộ và Giao thông nước này cho biết xe hybrid chiếm tới 45% tổng số khoảng 1,5 triệu phương tiện trên toàn quốc, trong đó phần lớn là Prius. Sự phổ biến đến mức một tài xế taxi tại thủ đô Ulaanbaatar nói đùa rằng “ném một hòn đá ở Mông Cổ kiểu gì cũng trúng Prius”.

Từ các đại lộ đông đúc cho đến sa mạc Gobi hay những đỉnh núi cao, dòng xe này hiện diện khắp nơi. Đặc biệt, trong điều kiện mùa đông lạnh giá và ô nhiễm không khí nghiêm trọng ở Ulaanbaatar, động cơ hybrid giúp giảm phần nào khí thải, khiến Prius trở thành lựa chọn hợp lý.

Mặt trái của làn sóng xe “xanh”

Tuy nhiên, đằng sau sự phổ biến ấy là một nghịch lý môi trường. Phần lớn xe hybrid tại Mông Cổ là xe đã qua sử dụng từ Nhật Bản, được nhập khẩu sau khi hết vòng đời khai thác ở thị trường nội địa.

Những chiếc xe này thường được mua đấu giá khi pin đã hết hạn bảo hành hoặc suy giảm chất lượng đáng kể. Khi đưa vào môi trường khắc nghiệt với nhiệt độ cực thấp và địa hình gồ ghề, pin nhanh chóng xuống cấp và cần thay thế.

Vấn đề nằm ở chỗ Mông Cổ gần như không có hệ thống xử lý pin thải đạt chuẩn. Các loại pin, từ ắc quy chì đến pin nickel-metal hydride (NiMH) trên xe hybrid, đều tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm nếu không được xử lý đúng cách. Trong khi đó, việc thu gom, lưu trữ và tái chế vẫn chưa được kiểm soát hiệu quả.

Các chuyên gia cảnh báo rằng quốc gia này đang dần trở thành “bãi rác công nghệ xanh”, khi nhập khẩu phương tiện sạch nhưng lại phải gánh hậu quả từ chất thải độc hại.

“Nghĩa địa pin”

Trong hơn một thập kỷ qua, chính sách thuế thấp và ưu đãi đối với xe hybrid đã khiến lượng xe nhập khẩu từ Nhật Bản tăng mạnh. Khoảng 80% xe nhập khẩu vào Mông Cổ đến từ Nhật, trong đó 95% là xe đã qua sử dụng.

Chỉ đến đầu năm 2025, chính phủ mới bắt đầu áp dụng quy định hạn chế đăng ký xe trên 10 năm tuổi tại thủ đô. Tuy nhiên, quy định này vẫn được đánh giá là khá lỏng lẻo so với nhiều quốc gia Đông Nam Á.

Hệ quả là số lượng xe nhập khẩu tăng vọt, lên tới khoảng 130.000 chiếc trong năm 2024. Không chỉ gây áp lực môi trường, sự bùng nổ này còn khiến Ulaanbaatar rơi vào tình trạng tắc nghẽn giao thông nghiêm trọng, dù Mông Cổ là một trong những quốc gia có mật độ dân số thấp nhất thế giới.

Tại các thị trấn nhỏ hay vùng ngoại ô, việc sửa chữa và thay pin xe hybrid diễn ra phổ biến. Tuy nhiên, pin cũ sau khi tháo ra thường không có nơi xử lý chính thức.

Một kỹ sư pin tại Ulaanbaatar cảnh báo rằng ngay cả pin đã hỏng vẫn có thể gây cháy nổ nếu không được lưu trữ đúng cách. Trong thực tế, không hiếm trường hợp pin bị bỏ ngoài trời, gần khu dân cư hoặc nơi trẻ em sinh sống.

Đáng chú ý, một mạng lưới thu gom phi chính thức đã hình thành. Một cơ sở gần thủ đô được cho là đang lưu trữ tới khoảng 50.000 pin Prius đã qua sử dụng. Trước đây, các pin này có thể được xuất khẩu sang Nhật Bản để tái chế, nhưng từ năm 2025, việc xuất khẩu bị cấm, khiến lượng chất thải tồn đọng ngày càng lớn.

Nỗ lực xây dựng hệ thống xử lý

Trước áp lực ngày càng tăng, Mông Cổ đã bắt đầu triển khai các giải pháp. Một nhà máy tái chế ắc quy chì đầu tiên đã đi vào hoạt động từ năm 2024, nhưng chưa thể xử lý pin xe hybrid hoặc xe điện, do yêu cầu công nghệ phức tạp hơn.

Chính phủ nước này đang hợp tác với các tổ chức quốc tế như Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), Ngân hàng Thế giới (WB) và Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) để xây dựng hệ thống quản lý chất thải pin toàn diện. Tuy nhiên, hạn chế về tài chính và quy mô nền kinh tế khiến tiến độ triển khai còn chậm.

Các chuyên gia cho rằng Mông Cổ cần thiết lập tiêu chuẩn tối thiểu về chất lượng pin đối với xe nhập khẩu, đồng thời xây dựng chuỗi quản lý khép kín từ nhập khẩu, sử dụng đến tái chế.

Bài học cho làn sóng xe điện toàn cầu

Câu chuyện của Mông Cổ phản ánh một thách thức lớn trong quá trình chuyển đổi sang phương tiện xanh: bài toán xử lý chất thải sau vòng đời sản phẩm.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), doanh số xe điện toàn cầu đã vượt 17 triệu chiếc trong năm 2024, gần gấp đôi tại các nền kinh tế mới nổi. Khi số lượng xe điện và hybrid tăng nhanh, vấn đề pin thải sẽ trở nên cấp bách hơn.

“Một hệ thống quản lý chất thải hoàn chỉnh cần được xây dựng trước khi các phương tiện này tràn vào thị trường”, một quan chức Mông Cổ cảnh báo.

Trên thảo nguyên rộng lớn, những chiếc Toyota Prius vẫn tiếp tục phục vụ đời sống hàng ngày của người dân, từ chăn nuôi đến sinh hoạt. Nhưng ở phía sau, những khối pin cũ đang âm thầm tích tụ, đặt ra câu hỏi lớn về cái giá thực sự của quá trình “xanh hóa”.

Khi công nghệ sạch không đi kèm hệ thống xử lý bền vững, lợi ích môi trường có thể nhanh chóng biến thành gánh nặng lâu dài.