Miễn phí xe buýt tại TP.HCM: 'Đòn bẩy mềm' cho chuyển dịch đô thị xanh

Trong tờ trình đăng ký xây dựng Nghị quyết của HĐND TP về việc hỗ trợ cho người sử dụng dịch vụ vận tải hành khách công cộng bằng xe buýt (miễn phí xe buýt) theo trình tự, thủ tục rút gọn, Sở Xây dựng nêu lý do của việc miễn phí xe buýt tại TP.HCM.

Một trong những lý do quan trọng là nhằm kịp thời hỗ trợ người dân sử dụng phương tiện vận tải hành khách công cộng bằng xe buýt, kéo giảm ùn tắc giao thông, hạn chế ô nhiễm môi trường do khí thải phương tiện cá nhân gây ra.

Đồng thời, việc miễn phí xe buýt cũng nhằm tiết kiệm chi phí di chuyển, đảm bảo an toàn năng lượng, tăng tính kết nối cộng đồng và góp phần xây dựng TP.HCM trở thành nơi đáng sống, văn minh, hiện đại, nghĩa tình.

Miễn phí xe buýt giải quyết hai vấn đề lớn

PGS.TS Đỗ Văn Dũng, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM, nhận định chính sách miễn phí xe buýt toàn dân của TP.HCM kết hợp chuyển đổi xe buýt sang chạy điện là một bước đi tích cực và cần thiết. Đây là chính sách mang tính chiến lược dài hạn để giải quyết hai vấn đề nan giải của TP là ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường.

Theo các chuyên gia, việc TP.HCM miễn phí xe buýt toàn dân kết hợp chuyển đổi xe buýt sang chạy điện là một bước đi tích cực và cần thiết. Ảnh: TT

"Hiện nay, tại TP.HCM, xe máy vẫn là phương tiện di chuyển chủ yếu của người dân, chiếm tỉ lệ rất cao. Đây là một trong những nguyên nhân chính gây ra tình trạng ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường nghiêm trọng.

Vì vậy, việc miễn phí vé xe buýt được xem là một cú hích quan trọng, khuyến khích nhiều người – đặc biệt là người thu nhập thấp và lao động phổ thông – chuyển sang sử dụng phương tiện công cộng để tiết kiệm chi phí.

Theo dự báo của Sở Xây dựng, chính sách này có thể giúp tăng ít nhất 30% lượng hành khách đi xe buýt. Qua đó, góp phần giảm số lượng xe máy và ô tô cá nhân lưu thông, hạn chế ùn tắc và tai nạn" - ông Dũng phân tích.

Theo ông Dũng, chính sách này càng có ý nghĩa hơn khi kết hợp với chuyển đổi xe buýt điện. TP.HCM đang đẩy mạnh lộ trình đến năm 2030 sử dụng 100% xe buýt điện/năng lượng sạch, hiện đã có khoảng 1.300 xe điện trong tổng số hơn 2.000 xe buýt. Chính sách này mang lại lợi ích môi trường theo hai hướng chính:

Một là giảm tổng lượng phương tiện cá nhân lưu thông. Mỗi xe buýt (đặc biệt xe điện) có thể chở hàng chục hành khách, thay thế cho nhiều xe máy/ô tô cá nhân. Khi lượng khách xe buýt tăng mạnh nhờ miễn phí, số xe cá nhân giảm, giảm phát thải CO₂, NOx, bụi mịn PM2.5 và các chất ô nhiễm khác từ động cơ xăng/dầu của xe máy (xe máy cũ thường phát thải rất cao).
Hai là chuyển đổi sang xe buýt điện, giảm phát thải trực tiếp tại nguồn. Xe buýt điện không phát thải khí thải ống xả (zero tailpipe emissions) trong quá trình vận hành, khác hoàn toàn với xe buýt diesel (phát thải CO₂, SOx, hạt bụi) hoặc CNG (vẫn có một phần phát thải). Ưu điểm nổi bật của xe buýt điện là vận hành êm ái, ít tiếng ồn, giảm ô nhiễm không khí đô thị và hiệu ứng nhà kính. Nếu điện dùng từ nguồn tái tạo (hoặc sạch dần theo thời gian), lợi ích môi trường càng lớn.

TS Dũng cho biết ông ủng hộ mạnh mẽ chính sách này vì hướng tới một TP.HCM xanh, thông minh và thân thiện hơn. Đây không chỉ là giải pháp giao thông mà còn là bước tiến về môi trường và chất lượng cuộc sống. Để chính sách thành công sẽ phụ thuộc vào việc thực thi đồng bộ miễn phí, xe điện, dịch vụ tốt, hạ tầng hỗ trợ.

Khi kết nối rộng khắp, người dân sẽ ưu tiên đi xe buýt

PGS.TS Nguyễn Ngọc Thơ, Viện Phát triển Năng lực lãnh đạo, Đại học Quốc Gia TP.HCM, nhận định việc miễn phí xe buýt cho người dân là chủ trương tốt, phù hợp với lợi ích số đông đại chúng, sẽ được người dân ủng hộ.

Khi thực hiện chính sách này chắc chắn nhiều người dân sẽ chuyển sang đi xe buýt, nhất là học sinh, sinh viên, người lao động phổ thông, một bộ phận công chức, viên chức, v.v..

PGS.TS Nguyễn Ngọc Thơ cho rằng người dân sẽ ưu tiên lựa chọn các loại phương tiện công cộng tiện lợi và tiết kiệm khi hệ thống xe điện ngầm, xe điện trên mặt đất, xe buýt rộng khắp các khu trung tâm hành chính, giáo dục và thương mại, dịch vụ của TP.HCM.

TP.HCM hướng tới năm 2030 sẽ đạt 100% xe buýt điện trên toàn TP. Ảnh: TT

“Bên cạnh việc vận động người dân đi xe buýt, TP.HCM cần có những kế hoạch hoàn thiện hệ thống xe điện ngầm để tiến tới hạn chế phương tiện cá nhân. Khi có đầy đủ các loại phương tiện kết nối thì mới giải quyết được bài toàn hiệu quả và bền vững”- PGS.TS Nguyễn Ngọc Thơ nói.

Ở khía cạnh giao tiếp xã hội, TS Thơ băn khoăn với quan niệm từ xưa đến nay của người dân là cái gì gắn với miễn phí thường để lại tâm lý không cần bảo vệ, không coi trọng.

Đây là quan hệ cho – nhận một chiều. Một bộ phận hành khách có thể có những hành vi thiếu chuẩn mực trên xe buýt khi các chuyến xe thiếu vắng nhân viên bán vé, soát vé. Lúc này, người lái xe sẽ có cảm giác không thoải mái, dễ dẫn tới những đứt gãy không đáng có trong giao tiếp xã hội.

Trong khi trước đây hành khách mua vé và người phục vụ bán vé, đó là giao tiếp sòng phẳng, mọi thứ ổn định. Đối với số đông người dân, giao dịch sòng phẳng luôn là chìa khóa của sự bền vững (dù dưới hình thức được trợ giá).

Do đó, người dân cần hiểu về chính sách của TP và thay đổi suy nghĩ về việc đang sử dụng dịch vụ miễn phí, tiến đến mục tiêu ứng xử văn minh khi đi xe buýt. Lái xe, người phục vụ cũng cần nhận thức rằng hoạt động của họ không đơn thuần chỉ phục vụ cho những hành khách trên xe mà là đang góp phần xây dựng, phát triển TP. Từ đó, cả hai bên đều sử dụng xe buýt một cách thoải mái và thuận tiện nhất, việc giao tiếp ứng xử với nhau cũng thoải mái hơn.

“Chủ trương này cần có thời gian thử nghiệm đủ dài, có thống kê về xã hội học để các nhà nghiên cứu tâm lý - xã hội và văn hóa vào cuộc, tiến hành các giải pháp cân đo đong đếm, làm sao giao tiếp xã hội giữa người dân và người phục vụ, tài xế không bị bẻ gãy. Có như vậy thì mục tiêu tiến bộ xã hội mới được phát huy” - vị PGS.TS nhận định thêm.