Mong manh di sản văn hóa Ba Tư

Các mảnh vỡ tại cung điện Golestan ở Tehran, Iran, sau một cuộc tấn công của Israel và Mỹ, ngày 3.3

Các đợt không kích dữ dội nhằm vào thủ đô Tehran của Iran vào tối 1.3 đã khiến sóng xung kích làm vỡ kính, gương tại cung điện Golestan - di sản thế giới được UNESCO công nhận năm 2013. Cửa sổ, cửa ra vào và gương bên trong cung điện Golestan tại Tehran, Iran đều bị ảnh hưởng bởi dư chấn từ các vụ nổ, một phần cung điện Golestan đã bị hư hại.

Trong tuyên bố ngày 2.3, UNESCO cho biết cung điện hoàng gia, nằm trong vùng đệm bảo vệ của di sản ở thủ đô Iran bị tổn hại nghiêm trọng. Tổ chức này cũng bày tỏ “quan ngại về việc bảo vệ các di sản văn hóa trong bối cảnh bạo lực leo thang ở Trung Đông”.

Tại Marble Throne Hall (sảnh Ngai Cẩm Thạch) nằm ở tầng trệt, nhiều chi tiết trang trí trần nhà có niên đại khoảng năm 1750 đã rơi xuống. Các cửa sổ hướng ra sân trong và phía ngoài đều bị vỡ, trong khi nhiều khu vực sàn nhà bị hư hại nặng. Mirror Hall (sảnh Gương) do kiến trúc sư Abul Hasan Isfahani (1861-1946) thiết kế, nổi tiếng với kỹ thuật trang trí tinh xảo cũng bị ảnh hưởng. Tất cả cửa sổ hướng ra ngoài của sảnh đều vỡ và nhiều phần trang trí trần nhà bị hư hại nghiêm trọng.

Bộ trưởng Di sản Văn hóa Iran Seyed Abbas Salehi đã gửi đơn khiếu nại lên UNESCO sau vụ tấn công vào cung điện Golestan, khuyến nghị UNESCO cử đại diện tới hiện trường để ghi nhận mức độ thiệt hại và hỗ trợ công tác phục dựng di sản. “Những hiện vật trong cung điện này giống như con của tôi. Bao năm công sức dành cho nơi đây. Những sàn nhà và họa tiết trần độc đáo đã bị phá hủy, trong khi chúng tôi vừa hoàn thành việc trùng tu sảnh Gương cách đây một tuần”, Giám đốc cung điện Golestan Afarin Emami nói trong nước mắt.

Không xót xa làm sao được khi cung điện được xem là viên ngọc quý, kiệt tác kiến trúc kết hợp giữa nghệ thuật thủ công Ba Tư truyền thống và các ảnh hưởng từ phương Tây. Cung điện ban đầu được xây dựng như một pháo đài của đế chế Safavid vào thế kỷ XVI. Sau đó, công trình trở thành trụ sở chính quyền của triều đại Qajar và được trùng tu trong thế kỷ XIX dưới sự chỉ đạo của kiến trúc sư Haji Abol-hasan Mimar Navai. Năm 2013, công trình được UNESCO ghi danh di sản văn hóa thế giới.

Nhưng Tehran đâu chỉ có cung điện Golestan. Ba Tư trước đây, Iran ngày nay được xem là cái nôi của một trong những nền văn minh lâu đời, rực rỡ nhất nhân loại với hơn 5.000 năm lịch sử. Đây là trung tâm đế chế hùng mạnh bậc nhất cổ đại, cầu nối văn hóa Đông - Tây, nổi tiếng với vườn Ba Tư, triết học, thơ ca và các phát minh độc đáo… Không phải ngẫu nhiên đất nước này có tới 29 di sản thế giới được UNESCO ghi danh.

Thế nhưng, những di sản nghìn năm đang mong manh dưới mưa bom, bão đạn. Cơ quan văn hóa của UNESCO cũng đã gửi tọa độ địa lý của các di sản thế giới cho tất cả bên liên quan nhằm tránh nguy cơ phá hủy, theo các công ước quốc tế về bảo vệ di sản. Với tư cách di sản thế giới, công trình được bảo vệ theo luật pháp quốc tế, bao gồm Công ước La Hay năm 1954 về bảo vệ tài sản văn hóa trong xung đột vũ trang và Công ước năm 1972 về bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới. Và theo Tòa án Hình sự Quốc tế, việc cố ý phá hoại các di sản thế giới có thể bị xem là tội ác chiến tranh.

Đấy là lý thuyết. Thế giới đương đại đã trải qua biết bao xung đột, cuộc chiến; và cũng chừng ấy thời gian biết bao di sản văn hóa thế giới vô tình hoặc hữu ý đã bị phá hủy một cách không thương tiếc. Nhưng thử hỏi, đã có đương sự nào ra Tòa án Hình sự Quốc tế?

Chỉ có chấm dứt chiến tranh mới bảo vệ được di sản văn hóa, cao hơn là bảo vệ tính mạng con người, mang lại hòa bình bền vững, tạo điều kiện cho sự ổn định, phát triển kinh tế - xã hội cho khu vực cũng như trên toàn thế giới.

TÙNG QUANG