Một di sản quý báu của nền báo chí cách mạng Việt Nam

33 số báo QĐND xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ là một sưu tập hiện vật có giá trị đặc biệt tiêu biểu, đáp ứng rõ các tiêu chí về giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, tính độc bản, tính nguyên gốc và ý nghĩa đại diện cho một giai đoạn đặc biệt của lịch sử dân tộc cũng như lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam.

Các nhà báo của một số cơ quan báo chí (Báo Nhân Dân, Tạp chí Cộng sản, Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội...) xem 33 số báo QĐND xuất bản tại Điện Biên Phủ. Ảnh: PHÚC NỘI

1. Về giá trị lịch sử: Sưu tập 33 số báo là nguồn tư liệu gốc đặc biệt quý hiếm, phản ánh trực tiếp diễn biến của Chiến dịch Điện Biên Phủ từ cuối năm 1953 đến sau chiến thắng tháng 5-1954. Từ số 116 ra ngày 28-12-1953 đến số 148 ra ngày 16-5-1954, các số báo đã ghi lại gần như liên tục quá trình chuyển biến của chiến trường: Từ Chiến thắng Lai Châu, các hoạt động chuẩn bị chiến dịch, chuyển phương châm tác chiến, những trận đánh tại các cụm cứ điểm Him Lam, Độc Lập, các đợt tấn công vào phân khu trung tâm, cho đến thời điểm công bố Chiến thắng Điện Biên Phủ. Đây không phải là những tư liệu được viết lại sau chiến tranh, mà là những trang báo ra đời ngay trong lòng chiến dịch, khi sự kiện đang diễn ra, vì vậy có giá trị chứng tích đặc biệt.

Có thể dẫn chứng số 116 ngày 28-12-1953 đăng các nội dung về diễn biến cuộc rút lui Lai Châu của địch và cuộc truy kích của quân ta; số 131 ngày 14-3-1954 phản ánh chiến thắng mở màn ở Him Lam; số 137 ngày 28-3-1954 đăng lời kêu gọi của Đại tướng Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp gửi cán bộ, chiến sĩ trước giờ ra trận; số 147 ngày 11-5-1954 công bố thắng lợi "Quân ta đã toàn thắng trên Mặt trận Điện Biên Phủ"; số 148 ngày 16-5-1954 đăng thư khen của Chủ tịch Hồ Chí Minh, điện văn chúc mừng và các nội dung tổng kết ý nghĩa chiến thắng. Chuỗi tư liệu ấy tạo thành một dòng biên niên sử báo chí sống động về chiến dịch, có giá trị không thể thay thế đối với nghiên cứu lịch sử Chiến dịch Điện Biên Phủ.

2. Về giá trị đối với lịch sử báo chí cách mạng. Sưu tập 33 số báo là một hiện tượng hiếm có. Trong điều kiện chiến tranh ác liệt, một tòa soạn báo được tổ chức ngay tại mặt trận, bám sát hầm chỉ huy, vừa lấy tin, viết bài, biên tập, in ấn, vừa tổ chức phát hành đến đơn vị chiến đấu. Điều này cho thấy báo chí cách mạng không chỉ làm chức năng thông tin mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình tổ chức tinh thần, định hướng tư tưởng và động viên hành động cách mạng. Báo chí ở đây thực sự là một bộ phận của chiến dịch, một binh chủng trên mặt trận tư tưởng-văn hóa.

Các số báo cho thấy rất rõ vai trò này. Trước giờ chiến dịch, số 130 ngày 10-3-1954 đăng lời kêu gọi “Kiên quyết tiêu diệt toàn bộ quân địch tại Điện Biên Phủ”; số 132 ngày 15-3-1954 có bài nhắc nhở “Sau chiến thắng càng phải tự giác, triệt để”; số 134 ngày 20-3-1954 đặt vấn đề “Quyết tâm xây dựng và giữ vững trận địa”; số 141 ngày 11-4-1954 cổ vũ tinh thần “Phấn khởi và quyết tâm chiến đấu liên tục”. Những bài viết đó không chỉ đưa tin mà còn trực tiếp giải quyết vấn đề tư tưởng, kỷ luật, phương châm tác chiến, tinh thần cảnh giác, quyết tâm vượt khó của bộ đội. Đây là minh chứng rõ ràng cho chức năng lãnh đạo tư tưởng của báo chí cách mạng trong chiến tranh.

3. Về giá trị chính trị-tư tưởng. 33 số báo thể hiện rất đậm nét sự lãnh đạo của Trung ương Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổng Quân ủy, Bộ Tổng Tư lệnh và Tổng cục Chính trị đối với chiến dịch. Trên các trang báo xuất hiện nhiều thư, điện, lời kêu gọi, chỉ thị, thông báo khen thưởng, thông báo kỷ luật. Những văn bản này không chỉ có giá trị thông tin mà còn là mệnh lệnh chính trị, là nguồn cổ vũ tinh thần và là cơ sở để thống nhất nhận thức, ý chí, hành động trong toàn mặt trận.

Ví như số 120 ngày 1-2-1954 đăng thơ chúc Tết của Chủ tịch Hồ Chí Minh và lời chúc Tết của Đại tướng Tổng Tư lệnh; số 133 ngày 18-3-1954 đăng điện văn của Hồ Chủ tịch và Trung ương Đảng gửi toàn thể cán bộ, chiến sĩ ở Mặt trận Điện Biên Phủ; số 145 ngày 26-4-1954 đăng lời kêu gọi các chiến sĩ Điện Biên Phủ đẩy mạnh thi đua đánh tỉa; số 148 đăng thư khen của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các điện văn chúc mừng sau chiến thắng. Những tư liệu này cho thấy tờ báo là cầu nối trực tiếp giữa lãnh đạo tối cao với cán bộ, chiến sĩ ở chiến hào.

4. Về giá trị quân sự. 33 số báo là một kho tư liệu đặc biệt về nghệ thuật chỉ đạo, tổ chức và phổ biến kinh nghiệm chiến đấu. Nhiều bài viết không chỉ tường thuật chiến công mà còn phân tích cách đánh, phổ biến kinh nghiệm xây dựng trận địa, đánh lấn, đào hào, đánh tỉa, bảo đảm hậu cần, giữ gìn vũ khí, phòng tránh chủ quan. Đây là điểm rất đáng chú ý, bởi tờ báo không chỉ ghi chép chiến thắng mà còn góp phần trực tiếp tạo ra năng lực chiến đấu mới cho bộ đội.

5. Về giá trị nhân văn. Các số báo phản ánh sinh động đời sống tinh thần, tình cảm, ý chí và phẩm chất của người lính Điện Biên trên chiến trường. Bên cạnh những bài chính luận, xã luận, tin chiến sự, báo còn đăng các câu chuyện về chiến sĩ, dân công, thương binh, đơn vị nuôi quân, bảo đảm sức khỏe, thư từ hậu phương, thơ ca và tác phẩm văn học. Những nội dung này làm cho sưu tập không chỉ là tư liệu quân sự mà còn là một bức tranh văn hóa-xã hội của chiến trường.

Các bài như “Ra sức trông nom sức khỏe, ăn, ngủ cho bộ đội”, “Phát triển ngâm giá thay rau xanh”, “Vì sao đại đội X có nhiều anh em ốm?”, “Hai em nhỏ và 30 cân gạo”, “Còn một người vẫn bảo vệ trận địa” cho thấy tờ báo quan tâm đến con người trong chiến tranh, từ sức khỏe, bữa ăn, giấc ngủ đến niềm tin và tình cảm. Chính chiều sâu nhân văn ấy làm nổi bật bản chất của báo chí cách mạng: Chiến đấu nhưng không khô cứng; cổ vũ quyết tâm nhưng vẫn thấm đẫm tình người.

6. Về giá trị văn hóa. 33 số báo chứa đựng nhiều hình thức biểu đạt phong phú: Tin, bài phản ánh, xã luận, bình luận, thơ, truyện, ký, tranh cổ động, tranh biếm họa, sơ đồ chiến sự. Đây là một không gian văn hóa đặc biệt giữa chiến trường. Các tác phẩm văn học và tranh cổ động không chỉ có chức năng giải trí mà còn góp phần xây dựng niềm tin, khơi dậy tinh thần lạc quan, chế giễu quân địch, củng cố quyết tâm chiến đấu.

7. Về tính độc bản và hiếm có. 33 số báo có giá trị nổi bật. Đây là những bản báo gốc được in trong điều kiện chiến trường, bằng kỹ thuật thủ công, trên chất liệu giấy đã xuống cấp theo thời gian. Mỗi số báo mang dấu vết của hoàn cảnh ra đời: Giấy ngả vàng, mực in không đều, bố cục giản dị nhưng rõ ràng, có bản đồ, tranh vẽ, tiêu đề lớn, khẩu hiệu cổ động. Những đặc điểm vật chất ấy không làm giảm giá trị hiện vật mà trái lại, là bằng chứng xác thực về hoàn cảnh sản xuất đặc biệt của một tòa soạn tiền phương.

8. Về giá trị khoa học. Sưu tập 33 số báo là nguồn tư liệu gốc có thể phục vụ nhiều hướng nghiên cứu: Lịch sử quân sự, lịch sử báo chí, truyền thông chiến tranh, văn hóa chiến trường, tâm lý xã hội trong chiến tranh, mỹ thuật cổ động, ngôn ngữ báo chí giai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp. Chẳng hạn, từ hệ thống bài viết về công tác địch vận, có thể nghiên cứu nghệ thuật tác động tâm lý đối phương; từ các bài về "săn Tây", đánh tỉa, đoạt dù tiếp tế, có thể nghiên cứu phương thức tuyên truyền gắn với phong trào thi đua; từ các bài về sức khỏe, hậu cần, nuôi quân, có thể nghiên cứu đời sống chiến trường và tổ chức bảo đảm chiến dịch.

33 số báo QĐND xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ có ý nghĩa giáo dục truyền thống và đào tạo báo chí hiện nay. Đây không chỉ là hiện vật của quá khứ mà còn là "giáo trình sống" về bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp, kỹ năng tác nghiệp trong điều kiện khắc nghiệt, khả năng tổ chức tòa soạn trong tình huống đặc biệt, sức mạnh của ngôn ngữ báo chí chính luận và trách nhiệm xã hội của người làm báo. Những bài học ấy có giá trị rất lớn đối với đào tạo nhà báo trong bối cảnh truyền thông hiện đại.

Từ những phân tích trên, có thể khẳng định rằng, 33 số báo QĐND xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ có giá trị đặc biệt tiêu biểu, hội tụ đầy đủ các yếu tố để được xem xét công nhận là Bảo vật quốc gia. Đây là hiện vật gốc, độc bản, quý hiếm; là chứng tích đặc biệt của Chiến dịch Điện Biên Phủ; là di sản của nền báo chí cách mạng Việt Nam; đồng thời là tài sản văn hóa chung của dân tộc cần được lưu giữ, trao truyền, phát huy giá trị cho thế hệ hôm nay và mai sau.