Làng nghề truyền thống hướng tới mô hình kiểu mẫu gắn với du lịch

Cửa hàng giới thiệu sản phẩm của cơ sở dệt lụa truyền thống Thực Liên Silk ở Nha Xá, phường Duy Tân.

Mỗi làng nghề là một câu chuyện về văn hóa

Ninh Bình là vùng đất có nhiều làng nghề truyền thống tồn tại qua nhiều thế hệ. Từ nghề thêu ren, dệt lụa, làm gốm, đan cói đến chế tác đồ gỗ, đá mỹ nghệ, mỗi làng nghề đều mang trong mình những giá trị văn hóa riêng, phản ánh đời sống và sự sáng tạo của người dân địa phương.

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của du lịch, nhiều làng nghề bắt đầu trở thành điểm đến được du khách quan tâm. Không chỉ tìm mua sản phẩm thủ công, du khách còn muốn trải nghiệm quy trình làm nghề, tìm hiểu câu chuyện văn hóa phía sau mỗi sản phẩm.

Làng nghề dệt lụa truyền thống Nha Xá, phường Duy Tân, hình thành từ cuối thế kỷ XIII, đầu thế kỷ XIV, hiện là một trong những điểm được nhiều du khách lựa chọn khi đến khu vực phía Bắc tỉnh Ninh Bình.

Dù trải qua nhiều biến động, người dân nơi đây vẫn giữ nghề dệt lụa truyền thống. Trong làng có khoảng 400 - 500 máy dệt, mỗi tháng cung cấp hơn 100.000m lụa. Giữa nhiều sản phẩm nổi tiếng, lụa Nha Xá vẫn có chỗ đứng riêng nhờ sự kỳ công, tỉ mỉ của người thợ để cho ra đời những tấm lụa mỏng nhẹ, ít phai mầu... tạo nên sức hấp dẫn riêng đối với du khách, nhất là khách trẻ và khách nước ngoài yêu thích trải nghiệm văn hóa bản địa.

Chị Nguyễn Thu Hà, du khách đến từ Hà Nội cho biết: “Tôi từng xem nhiều video giới thiệu về làng lụa Nha Xá trên mạng xã hội nhưng khi trực tiếp đến đây mới thấy rõ hơn vẻ đẹp của làng nghề. Điều tôi thích là người dân rất cởi mở, sẵn sàng giới thiệu từng công đoạn dệt lụa. Nếu có thêm các khu trải nghiệm, quán cà phê hay không gian check-in thì chắc chắn sẽ thu hút nhiều khách du lịch hơn”.

Trong định hướng này, làng nghề gốm Bồ Bát (làng Bạch Liên, xã Đồng Thái) được xem là một trong những điểm có nhiều tiềm năng phát triển du lịch trải nghiệm. Theo sử sách ghi lại, Thời Lý - Trần, những người thợ tài hoa của làng đã sáng tạo ra những sản phẩm cao cấp như gạch đất nung “Đại Việt quốc quân thành chuyên” - loại gạch chuyên dùng để xây thành...

Năm 1010, khi vua Lý Thái Tổ dời đô về Thăng Long, hàng loạt các nghệ nhân tại làng nghề Bồ Bát đã theo triều đình về đất Thăng Long xây dựng kinh đô mới, sản xuất các sản phẩm gốm sứ phục vụ triều đình và dân sinh. Những nghệ nhân này đã đến định cư tại vùng đất ven sông Hồng, nơi có đất sét tốt để sản xuất gốm sứ và thành lập nên làng nghề Bát Tràng ngày nay.

Trải qua nhiều biến động lịch sử, nghề gốm cổ từng có thời gian mai một. Tuy nhiên, những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của du lịch tỉnh Ninh Bình, đặc biệt là Quần thể danh thắng Tràng An, làng nghề Bồ Bát đang dần được khôi phục và trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách yêu thích văn hóa truyền thống. Các sản phẩm ban đầu chủ yếu là chuông gió, mặt gốm, vòng tay, tranh gốm… sau đó là sản xuất đến ấm chén, bát đĩa, lọ hoa và đã khôi phục thành công nghề gốm truyền thống của làng gốm cổ Bồ Bát.

Nghệ nhân Ưu tú Phạm Văn Vang, Giám đốc Công ty TNHH Bảo tồn và Phát triển gốm Bồ Bát chia sẻ: “Du khách hiện nay thích trải nghiệm thực tế hơn là chỉ đi tham quan. Vì vậy chúng tôi cố gắng tạo không gian mở để khách có thể trực tiếp làm gốm, tìm hiểu lịch sử làng nghề và mua sản phẩm ngay tại xưởng. Điều quan trọng là phải giữ được nét truyền thống nhưng cũng phải đổi mới để phù hợp với nhu cầu hiện nay”.

Theo nghệ nhân Phạm Văn Vang, việc phát triển du lịch làng nghề không chỉ giúp tiêu thụ sản phẩm mà còn tạo động lực để người trẻ quay lại với nghề truyền thống. Đây là điều rất quan trọng trong bối cảnh nhiều làng nghề hiện nay thiếu lao động kế cận.

Hướng tới mô hình làng nghề kiểu mẫu

Không chỉ riêng Nha Xá, Bồ Bát, nhiều làng nghề khác của Ninh Bình cũng đang từng bước chuyển hướng sang phát triển du lịch trải nghiệm. Theo thống kê của ngành chức năng, toàn tỉnh hiện có 171 làng nghề và làng nghề truyền thống được công nhận theo Nghị định 52/2018/ NĐ-CP. Trong đó có 117 làng nghề, 54 làng nghề truyền thống và 9 nghề truyền thống. Nhiều sản phẩm làng nghề đã tạo được thương hiệu trên thị trường trong nước và quốc tế. Toàn tỉnh hiện có 36 làng nghề tham gia chương trình OCOP với 48 sản phẩm đạt hạng 3-4 sao.

Theo đánh giá của ngành chức năng, sản phẩm làng nghề truyền thống của Ninh Bình ngày càng có sức hấp dẫn đối với du khách bởi tính thủ công, sự tinh xảo và giá trị văn hóa được kết tinh trong từng sản phẩm.

Tuy nhiên, việc phát triển du lịch làng nghề hiện vẫn còn nhiều hạn chế. Hạ tầng ở nhiều nơi chưa đồng bộ. Thiếu điểm dừng chân, bãi đỗ xe, khu trưng bày sản phẩm. Nhiều cơ sở sản xuất vẫn hoạt động nhỏ lẻ trong khu dân cư. Một số làng nghề còn đối mặt với tình trạng ô nhiễm môi trường trong quá trình sản xuất. Đây cũng là lý do tỉnh đặt ra yêu cầu xây dựng các mô hình làng nghề kiểu mẫu theo hướng xanh, sạch và gắn với du lịch.

Ngày 22/10/2025, UBND tỉnh ban hành Kế hoạch số 111/KH UBND về bảo tồn và phát triển ngành nghề nông thôn, làng nghề tỉnh Ninh Bình năm 2026. Trong đó, một trong những nội dung trọng tâm là triển khai xây dựng mô hình làng nghề kiểu mẫu đạt tiêu chí sản xuất xanh - sạch, ứng dụng công nghệ số, gắn với du lịch và có thương hiệu mạnh.

Theo kế hoạch, tỉnh sẽ xây dựng các tuyến du lịch làng nghề như tuyến Hoa Lư - Tam Cốc - Văn Lâm; tuyến Tràng An - Bồ Bát - Ninh Vân; tuyến Kim Sơn - Phát Diệm - Cồn Nổi… Các tour sẽ kết nối trải nghiệm làng nghề với tham quan di sản, du lịch tâm linh và khám phá văn hóa địa phương.

Cùng với phát triển du lịch trải nghiệm, chuyển đổi số cũng được xem là hướng đi cần thiết đối với các làng nghề truyền thống. Theo kế hoạch của tỉnh, nhiều cơ sở sản xuất sẽ được hỗ trợ xây dựng website, gian hàng điện tử, áp dụng mã QR truy xuất nguồn gốc sản phẩm và quảng bá trên nền tảng số.

Ngoài ra, tỉnh cũng định hướng hỗ trợ đổi mới công nghệ sản xuất theo hướng thân thiện môi trường; triển khai các mô hình xử lý chất thải, nước thải tại các làng nghề có nguy cơ ô nhiễm cao. Đồng chí Nguyễn Cao Tấn, Phó Giám đốc Sở Du lịch cho rằng, quá trình số hóa và ứng dụng công nghệ mới là xu hướng quan trọng giúp kết nối giá trị truyền thống với thế hệ trẻ. Việc bảo tồn và phát triển làng nghề cần gắn với du lịch, xây dựng thương hiệu riêng và tạo dấu ấn cho từng sản phẩm.

Thực tế cho thấy, khi du lịch phát triển, các làng nghề cũng có thêm cơ hội mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm. Người dân không chỉ có thu nhập từ bán hàng mà còn từ các dịch vụ trải nghiệm, hướng dẫn du khách, giới thiệu văn hóa địa phương.

Việc xây dựng mô hình làng nghề kiểu mẫu gắn với du lịch vì thế không chỉ là câu chuyện bảo tồn nghề truyền thống. Đây còn là hướng đi nhằm khai thác hiệu quả giá trị văn hóa bản địa, tạo sinh kế cho người dân nông thôn và góp phần phát triển kinh tế di sản theo định hướng mà Ninh Bình đang theo đuổi.