Một không gian mới của chiêng

Tôi, và nhiều nhà nghiên cứu về văn hóa dân gian Tây Nguyên, đặc biệt là về cồng chiêng, lâu nay gần như mặc định rằng, không gian của cồng chiêng là ở buôn làng. Mà buôn làng Tây Nguyên có những đặc trưng rất cơ bản, đặc biệt là đặc trưng làng rừng.

Nhưng giờ, làng như thế, rừng như thế. Sự biến đổi là tất yếu.

Và cái có vẻ như bảo thủ nhất, vững bền nhất, là chiêng, cũng phải thay đổi cũng là đương nhiên.

Nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền, người tham gia với vai trò chủ chốt trong việc làm hồ sơ để trình UNESCO công nhận di sản không gian văn hóa cồng chiêng năm 2005 mấy hôm nay cũng đang lăn lộn ở các buôn làng Gia Lai. Anh cũng là một trong những người… bảo thủ, hôm qua nói với tôi: Cũng phải thay đổi, và nó phù hợp. Tất nhiên cái gì giữ được thì cố giữ, tới khi… không còn giữ được.

Thì cũng chính ở cái Festival này, bộ chiêng cổ Kơ Đơ của người Jrai hơn một trăm năm tuổi đã được thủ tướng chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia.

Tức là cái gì chúng ta cần giữ, phải giữ thì cố giữ, giữ hợp lý, còn lại phải chấp nhận thay đổi, để phù hợp với sự phát triển.

Và, sự thay đổi không gian chiêng như lần này, nó cũng là hợp lý.

Chiêng xuống phố, chiêng "xuống đường". Tất nhiên nó là chiêng vui, chiêng mừng, tiết tấu nhanh, mạnh, rộn rã.

Còn khi về làng, vào những việc cụ thể, thì chiêng nào vẫn vào việc nấy.

Chiêng đường phố. Ảnh: Văn Công Hùng.

Nhớ cái hôm gần một ngàn năm trăm nghệ nhân diễu hành trên phố Pleiku, hàng ngàn người dân theo dõi, và xúc động cùng chiêng. Rất nhiều người dân tự động nhập vào dòng chiêng ấy.

Phát biểu của chủ tịch tỉnh Gia Lai trong "đêm hội cồng chiêng" cũng nhắc: "Gia Lai mong muốn văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững, để du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng tạo thêm sinh kế, nâng cao đời sống người dân. Phát triển du lịch không phải để biến văn hóa thành những sản phẩm trình diễn đơn thuần, mà để văn hóa được trân trọng hơn và chính cộng đồng gìn giữ di sản được hưởng lợi từ những giá trị ấy".

Cuộc phát triển nào cũng đau đớn, bởi sẽ có cái mất đi, có sự mất thuận tự nhiên và sự mất vì bị cưỡng bức, và có cái mới xuất hiện. Và cái mới thì đương nhiên không phải bao giờ cũng được chấp nhận ngay…, đấy chính là quy luật.

Và qua cuộc này, chúng ta có một không gian mới cho cồng chiêng, nó vượt qua không gian buôn làng, nó vượt qua tính chất, chức năng cơ bản của cồng chiêng, trở thành công cụ trình diễn, nhưng như phát biểu của ông chủ tịch tỉnh Gia Lai tôi trích trên, nó cũng chính là yếu tố để văn hóa được trân trọng hơn và chính cộng đồng gìn giữ di sản được hưởng lợi từ những giá trị ấy.

Tất nhiên để tổ chức được những "cuộc chiêng" như festival vừa rồi cũng không phải dễ dàng gì. Bởi nó không chỉ còn một không gian nhỏ của buôn làng, nó là sự phối hợp tổ chức của truyền thống và hiện đại, của dân dã và chính quy, của phóng khoáng rộng mở và nghiêm nhặt, chi li…

Khoảng một ngàn năm trăm nghệ nhân (con số chính xác là 1477 người) của Gia Lai và mười tỉnh thành có văn hóa cồng chiêng của bà con dân tộc thiểu số trên cả nước đã hội tụ trong một lễ hội tưng bừng hiếm có. Chiêng, vốn dĩ nó không phải lúc nào cũng tưng bừng như thế, nó có lúc khóc, có lúc thủ thỉ tâm tình, có lúc… cãi nhau. Nhưng khi đưa vào một không gian mới như cái tạm gọi là lễ hội đường phố vừa diễn ra ấy, nó có sức lan tỏa và quy tụ kinh khủng. Và tất nhiên người ta sẽ chơi những bài chiêng phù hợp với nhịp di chuyển trên phố chứ không phải vòng quanh cây nêu ngược chiều kim đồng hồ như ở làng. Nhiều ngàn người, hoặc chủ động đón trên đường theo lộ trình thông báo, hoặc vô tình gặp, đã dừng lại xem, quay phim, chụp ảnh, nhún nhảy cùng chiêng, có người xông vào, nắm tay cùng xoang…

Và cái "đêm hội cồng chiêng" ở quảng trường Đại đoàn kết Pleiku tối ngày 7/11 ấy, ban tổ chức thống kê có gần 30 ngàn người dự.

Rất nhiều người từ các tỉnh thành đã đến Pleiku dịp này. Ngay bản thân tôi cũng có nhiều bạn bè, bay có, ô tô có, chỉ ở một ngày một đêm đắm chìm vào chiêng, vào dã quỳ, rồi về. Nhiều bạn bảo đọc mấy bài về cồng chiêng trên "Người Đưa Tin" là muốn đi ngay rồi, và họ đã đi ngay.

Và như thế, chúng ta chấp nhận một không gian mới của chiêng, nó tồn tại song song với chiêng truyền thống, với những bộ như chiêng Kơ Đơ tôi nhắc trên kia.

Và một điều nữa, nghệ nhân cũng thay đổi về chất. Rất nhiều cháu đang là học sinh, rất trẻ và xinh. Có bạn là sinh viên, là giáo viên. Tức là không có sự đứt nối truyền thống như nỗi lo một thời. Nhưng rõ ràng, để thế hệ trẻ và rất trẻ như các cháu yêu chiêng cồng, thì không gian và bản chất của chiêng cũng phải thích nghi với đời sống hiện tại.

Nên mấy buổi chiêng ở quảng trường ấy, ban tổ chức phân cho mỗi đoàn, tức mỗi địa phương, mỗi dân tộc một khoảng đất ở cái khu có cây rậm như rừng ấy, coi như nhà họ, họ sống đúng như ở làng mình. Bên cạnh các cháu trẻ, xinh, vẫn có những già làng, bên cạnh những bài chiêng vui quanh cây nêu, vẫn có chiêng A tâu (chiêng đám ma) vấn vít nhà mồ…

Và tôi rất thích thú cái mô hình học và giữ gìn bản sắc truyền thống của cái trường phổ thông dân tộc nội trú Trung học cơ sở Ia Grai, tỉnh Gia Lai. Các cháu được học chiêng, có đội chiêng rất truyền thống nhưng khi cần cũng rất… phăng, các cháu được học làm tượng gỗ Tây Nguyên, và nhiều bài học lẫn thực hành văn hóa truyền thống nữa.

Festival vừa rồi, may mắn, không chỉ có học sinh trường dân tộc nội trú Ia Grai, mà nhiều đội còn các bé nhỏ hơn, nhưng hết sức thuần thục trong chơi chiêng, xoang…

Và từ mô hình của cái trường Phổ thông dân tộc nội trú Trung học cơ sở Ia Grai, tỉnh Gia Lai, được biết một nhóm các nhà nghiên cứu văn hóa đang có ý tưởng tổ chức một hội thảo về "Bảo tồn cồng chiêng trong môi trường giáo dục học đường hiện nay từ mô hình trường PTDTNT THCS Ia Grai".

Một ý tưởng hết sức thú vị. Tôi nhớ, năm 1985 thì phải, cũng từng có một hội thảo lớn về cồng chiêng Tây Nguyên, và sau đó cuốn kỷ yếu "Nghệ thuật cồng chiêng" được xuất bản, tới giờ vẫn là một tài liệu có giá trị.

Bây giờ, cần thông tin hoặc hiểu biết thêm gì về chiêng, tôi vẫn lục cuốn ấy để đọc. May mắn, nó không lạc hậu, mà đầy ắp thông tin bổ ích…